Ivan Ivanić o poreklu Bunjevaca i moguća dalja tumačenja

Slika 2

Slika 1

Bunjevci su, shodno Kunderinoj i Abulofljevoj definiciji, „mali narod bez svesti o svojoj večnoj prošlosti“. Ova svest se prenosi tradicijom a, u razdoblju stvaranja nacija, gradi se od strane nacionalne inteligencije, kao istorijska konstrukcija. Bački Bunjevci mogu dospeti do svesti o svojoj, realnoj ili mitskoj, prošlosti, ako se istraže i rekonstruišu, u svetlu savremenih naučnih metoda, dosadašnji pokušaji otkrivanja-konstruisanja njihovog porekla. U nastavku je jedna od mogućih rekonstrukcija, koja obuhvata najširi skup nezaobilaznih istorijskih činjenica.

U svojoj "Istorijsko-etnografskoj raspravi: Bunjevci i Šokci" iz 1899. godine, Ivan Ivanić navodi sledeću pretpostavku o poreklu Bunjevaca:

"Između Dečansko-Đakovačkih planina i Prokletije u severnoj Arbaniji spušta se u desnu obalu Drimovu potok Ljume-Cura i na njemu tri sata severno od Drima leži selo Bunjani. Blizu istog neznatnog sela leži na reci Valboni jedna stara razrušena varoš, a više nje vrh „Đafa kolpšt" (đafa znači vrat i vrh, a Kolša — Kolja, Nikola, dakle ime ovog vrha prevedeno sa arbanaškog znači „Nikolin vrat ili vrh."). Zanimljivo je, da se u okolini sela Bunjana nalaze sela sa imenima, koja su slična imenima sela u Bačkoj, u kojima sada Bunjevci žive. Tako Matikuće (Mateović ili možda Matehaza u Bodroškoj županiji 1783. g.), Duši (Dušnok), Kruševlje, Martonoš i dr. Zar je isključena mogućnost, da su se Bunjevci, osim sa Bune reke u Hercegovini, doselili i iz ovih krajeva u Arbaniji, iz okoline sadašnjeg sela Bunjana?...“

Slika 1 - Toponimi i nazivi naselja, koje pominje I. Ivanić, nalaze se na austro-ugarskim vojnim kartama-sekcijama iz 1894. godine. 

http://lazarus.elte.hu/hun/digkonyv/topo/200e/38-42.jpg

Ovaj predeo krajem 19-tog veka naseljavalo je albansko pleme Krasnići (verovatno vodi poreklo od etničke mešavine Ilira i Slovena). Na mapi su naznačena naselja koja spominje Ivanić (Bunjaj – Bunjani, Motakuće – Matikuće, Duši – Dušnok). Slovenski naziv naselja, koji na albanskom glasi Še Ranja, na ušću reke Valbone u Drim (sa crkvom), jeste Raja. Moguće je da ovaj naziv upućuje na poreklo bunjevačkog plemena ili roda Rajića (Raiča). Raiči su deo plemena Skendera, koje je u 12. veku preseljeno iz okoline Skadra (reke Bune-Bojane) u Paštroviće (Nakićenović, „Boka kotorska“).

Vojna mapa iz 1894. godine (http://lazarus.elte.hu/hun/digkonyv/topo/200e/37-42.jpg) upućuje na još jednu mogućnost za tumačenje porekla Bunjevaca. Reka Bojana označena je i kao reka Buna (albanski  Bunë). Savremeni naziv reke Bojane na albanskom je Lumi i Bunë.

Slika 2 - Seoba Skendera iz severne Albaniji

Naziv naselja Bunjani (pleme, deo plemena-vrva ili još manja skupina - rod) može se dovesti u vezu sa poreklom Bunjana sa reke Bune (Bojane). Ovo je, verovatno, najstariji trag porekla Bunjevaca, iz vremena kada su živeli na „vlaški“ način, kao nomadski ili polunomadski (transhumantni) stočari (počev od 6-7 veka, pre naseljavanja Srba i Hrvata od strane vizantijskog imperatora Iraklija, pa do 19 veka). Premeštanjem, u potrazi za izdašnijom pašom, proto-bunjevačka (vlaška) plemena su dospela na severu, do dalmatinske zagore (severo-istočna strana Dinarskih planina, u zapadnoj Hercegovini, na granici sa Bosnom). Tu je došlo do kontakta različitih plemena (Neretljana, drugih slovenskih plemena, sloveniziranih vlaha, itd.) od kojih je nastao bunjevački narod. (Ovde bi trebalo navesti i Hrvate i Srbe, ali se o njihovoj ekspanziji i absorbovanju vlaških-protobunjevačkih plemena može govoriti tek od vremena stvaranja državnih organizacija tih naroda u 9-10 veku. Oba ova naroda bila su razvijenija, barem u pogledu vojne organizacije, od većine zatečenih slovenskih plemena, koje su apsorbovali, etno-kulturno pretopili, zahvajujući pokrštavanju, u Hrvate-katolike ili Srbe-pravoslavce.)  

Proces etnogeneze Bunjevaca u njihovoj pra-postojbini Bosni Srebrenoj, bio je pod uticajem Franjevaca, koji su nastupali kao misionari (pokrštavanje Neretljana i vlaha, suzbijanje patarenstva i pravoslavlja) i doprineli utemeljenju etno-kulturnog identiteta Bunjevaca (razvijanje hrvatskog identiteta Bunjevaca počinje, pod uticajem zagrebačke biskupije,  od polovine 17 veka.) Nakon Osmanske invazije, deo bunjevačkih plemena se preselio u Dalmaciju, odakle su, zajedno sa etnički raznovrsnom masom „Bosanaca“, u 17 veku migrirali u južnu Ugarsku. Pleme Skendera-Raiča jedno vreme je boravilo u području Drniša, odakle su doseljeni u okolinu Sombora.

Bunjevci-Dalmatinci, posedovali su viši nivo vojne organizacije (uskočka tradicija, neretljanski pirati), što je doprinelo da njihov etnonim, Bunjevci, u novom zavičaju u južnoj Ugarskoj, bude prihvaćen od strane svih etničkih grupa, koje su na tlu Bajskog trokuta, otpočele zajedničku etnogenezu kao bunjevački narod.

Uvod u bunjevačko pitanje II

Bunjevci – mali autohtoni ugroženi narod

Savremene Bunjevce treba posmatrati kao izdanak malog naroda, koji je, na tlu Bajskog trokuta tokom 17. i 18. veka razvio svoj autohtoni etničko-kulturni identitet, i tokom poslednja dva veka, i pored nepovoljnih društveno-istorijskih okolnosti i svojih sopstvenih unutrašnjih protivrečnosti, sačuvao svoj status, koji savremeni istraživači obuhvataju pojmom  „malih ugroženih naroda bez države“. Termin „mali narodi“ iskovao je češki pisac Milan Kundera da bi označio zajednice koje nemaju „osećanje večite prošlosti i budućnosti“. Prema Urielu Abulofu, „„mali narodi“ su etničke zajednice koje karakteriše trajna i duboko ukorenjena neizvesnost u pogledu njihove sopstvene egzistencije. U današnje vreme, „mali narodi“ sumnjaju u validnost svog u prošlosti izgrađenog etničkog identiteta i u ostvarljivost svoje nacionalne samouprave (national polity) u budućnosti.“ (Abulof, Uriel (2009), “Small Peoples”: The Existential Uncertainty of Ethnonational Communities, International Studies Quarterly, Volume 53, Number 1, March 2009 , pp. 227-248(22)).

Gledište Eugena Hammela (URL: http://www.demog.berkeley.edu/~gene/) o nastanku i savremenom položaju malih ugroženih naroda u Evropi je sledeće:

"Najstariji problem u Evropi je razlika izmedu naroda i narodnosti, u jugoslovenskom smislu da prvi tip ima svoju otadžbinu dok drugi nemaju.

Na početku predpostavljamo da su sve grupe bile narodi sa svojom malom teritorijom. Polako, procesom imperijalizacije, neki narodi su izgubili svoju teritoriju [i dovedeni su u položaj] da budu narodnosti u zemlji drugih. Često, na kraju, oni su izgubili ne samo svoju zemlju nego i svoju individualnost.

Ali, to je veliki problem. To možete videti u jezicima. Nekada se govorilo mnogo hiljada jezika u svetu, danas ih je mnogo manje. Hegemonija vladajućih (hegemoni of rulers) uništava različitost. Ponekada je ova različitost sačuvana ili obnovljena putem političkih oživljavania jezika (Irski, Jevrejski, Češki). Obično je najmanji narod onaj koji pati. Ratovi u Jugoslaviji neće eliminisati Srpski ili Hrvatski ili Slovenački, ali oni mogu lako da eliminišu male dialekte. Kako lingvisti kažu, "Jezik je dialekt sa armijom." (Objavljeno sa dozvolom autora).

Prema Lauri Vahtre i Jüri Viikberg-u (1991), The Red Book of the Peoples of the Russian Empire, (Crvena knjiga naroda Ruskog carstva) (videti URL: http://www.eki.ee/books/ redbook/foreword.shtml) kriteriji za identifikovanje malih autohtonih ugroženih naroda su:

a. još nisu iščezli;

b. njihovo glavno područje naseljenosti je na teritoriji jedne države (izgrađene od strane drugog naroda, a njihovi delovi mogu biti podeljeni na više administrativnih područja - država);

c. čiji broj je ispod 30 hiljada;

d. od kojih manje od 70% govori svoj maternji jezik;

e. koji čine manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji;

f. čija naseljenost je rasejana pre nego kompaktna;

g. koji nemaju škole, literaturu ili medije na svom svakodnevnom (vernacular) govoru.

Primenimo ove kriterije na rezultate analize podataka o Bunjevcima saopštene u prethodnim odeljcima ovog ogleda.

a. Bunjevci nisu iščezli ali je njihov istorijski razvojni proces zahvaćen ugrožavajućom depopulacijom, prvenstveno nominalnom (asimilacija), ali i realnom „belom kugom“ karakterističnom za podneblje srednje i jugoistočne Evrope.

Slikovito predstavljen, demografski proces bačkih Bunjevaca, posmatran počev od formiranja njihovog etno-kulturnog identiteta kao posebnog naroda u Južnoj Ugarskoj početkom 18. veka, pokazuje generalni dugoročni trend brzog povećanja stanovništva (Grafikon 2, oznaka 1). Posle dvovekovnog demografskog uspona u okviru Austrijske monarhije (druga polovina 18-tog i prva polovimn 19-tog veka čine „zlatno doba“ prosperiteta bačkih Bunjevaca), dospevši nakon Prvog svetskog rata u dve novostvorene države – Mađarsku i Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca/ Jugoslaviju, bunjevački narod se našao u žrvnju procesa izgradnje država usredsređenih na formiranje sopstvenih nacija (procesa političkog strukturisanja "nacije-države" - od formiranja državnog centra, preko izgrađivanja sistema lojalnosti i solidarnosti, uključujući formiranje nacije, do unutrašnje političke strukturacije, videti: Stefano Bartolini (2006), A Comparative Political Approach to the EU Formation, URL: http://www.arena.uio.no/publications/working-papers2006/papers/wp06_04.pdf), koji su rezultirali njegovom fragmentacijom, asimilacijom i, sledstveno, početkom demografskog nestajanja.

Grafikon 2. pokazuje da se deo bunjevačkog naroda sa očuvanim etničkim identitetom – Bunjevci sa područja Bajskog trokuta u Mađarskoj i Srbiji-Vojvodini – smanjio od ukupno 70.545 osoba iz 1910. godine na 28.266 osoba u 2002. godini ili za 42.279 osoba (smanjenje za 60%). Obuhvatajući takođe Bunjevce iz Peštanske varmeđe 1920. godine (3916 osoba) smanjenje dostiže 53.086 osoba (65,3%). Pri tome zapaža se da svi fragmenti bunjevačkog naroda, uključujući njegove delove koji su evoluirali usvajajući elemente hrvatskog nacionalnog identiteta, u obe države trpe dugoročnu tendenciju depopulacije, demografskog iščezavanja.

Taj proces se, posle 1918. godine, odvijao podjednako burno i u Vojvodini i u Mađarskoj.

Zajednica nacionalno izjašnjenih Hrvata bunjevačkog etničkog porekla u Vojvodini (Grafikon 2, oznaka 2), do 2002. godine brojno se smanjivala (sa 40.000 u 1920. na 30.718 u 2002. godini) po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,29%. (Broj od 40.000 Hrvata, koji su se u Austro-Ugarskoj izjašnjavali kao Mađari, preuzet od Đurić, Ćurčić, Kicošev-a, videti URL: http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosev-vojvodina.html). U isto vreme, populacija nacionalno neizjašnjenih Bunjevaca u Vojvodini (oznaka 3 na Grafikonu 2) smanjena je sa 54.508 osoba u 1920. godini na 19.766 osoba u 2002. godini (smanjenje za 44.742, opadanje po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,8%).

Brojno povećanje bunjevačkih Hrvata i smanjivanje Bunjevaca na popisima stanovništva su protivrečna demografska kretanja koja izražavaju, prvo, nominalnu kategorizaciju Bunjevaca kao Hrvata u periodu od 1945. do 1980. godine, a potom, obnovu etniciteta Bunjevaca omogućavanjem njihovog izjašnjavanja kao Bunjevaca na popisima stanovništva počev od 1990. godine.

Ukupna populacija vojvođanskih Hrvata – oznaka 6 na Grafikonu 2 - (prema nominalnoj kategorizaciji u popisima stanovništva do 1990. godine, u ovaj zbirni podatak uključeni  su Bunjevci, bunjevački Hrvati, Šokci i ostali Hrvati), smanjivala se posle svoje kulminacije 1960. godine sa 145.341 osobe na 56.564 osobe u 2002. godini, pri čemu je udeo bunjevačkih Hrvata u ovoj populaciji porastao od 43,29% u 1980. na 54,32% u 2002. godini. Stopa depopulacije hrvatske nacionalne zajednice u Vojvodini, između 1920. i 2002. godine dostiže prosečno godišnje 0,63%. Posle 1960. godine, do 2002. godine ova stopa dostiže skoro 1% godišnje (0,97%), što znači da hrvatska nacionalna zajednica u Vojvodini sve više zavisi od demografskog potencijala bunjevačkih Hrvata, u čemu se može tražiti jedan od uzroka senzitivnosti aktivista hrvatskih stranaka u Vojvodini, i bunjevačko-hrvatske dijaspore u Hrvatskoj, na težnje bačkih Bunjevaca da obnove svoj status posebne etničko-nacionalne skupine.

Grafikon 2 

Populacija Bunjevaca i Šokaca  u Mađarskoj (nepriznata nacionalna manjina, oznaka 5 na Grafikonu 2) se smanjila od 1930. sa 23.228 osoba na 8.500 osoba u 2006. godini (opadanje po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,85%) a populacija mađarskih bunjevačkih Hrvata (deo priznate hrvatske nacionalne manjine, oznaka 4 na Grafikonu 2) smanjena je sa 36.864 osobe u 1930. na 19.731 osobu u 2006. godini (opadanje po prosečnog godišnjoj stopi od 0,62%). Stopa depopulacije hrvatske nacionalne zajednice u Mađarskoj od 1920. do 2002. godine (obuhvata nepriznate Bunjevce i populaciju bunjevačkih i ostalih Hrvata priznatih od mađarske države kao nacionalne manjine, oznaka 7 na Grafikonu 2) dostiže 0,72% prosečno godišnje.

Proces nestajanja bunjevačkog naroda, u njegovom tradicionalnom zavičaju i prirodnom-ruralnom okruženju, postaje očigledan na osnovu analize dugoročnih trendova rasta stanovništva dvadeset vojvođanskih bunjevačkih naselja severne Bačke koju omogućuje Grafikon 3.

Podaci sa grafikona izdvajaju dva opštinska gradska centra, Suboticu i Sombor, kao razvojne generatore bunjevačkog naroda u Vojvodini. Od ukupnog broja Bunjevaca u 2002. godini u dvadeset posmatranih naselja severne Bačke (18.894) skoro tri četvrtine (73,82%) bilo je nastanjeno u pomenuta dva grada i tri manja naselja (oznaka A na Grafikonu 3) a od ukupno 20.683 bunjevačkih Hrvata 71,12% nastanjeno je u istim naseljima. U ostalih petnaest naselja (oznaka B na Grafikonu 3), zahvaćenih depopulacijom, stanovalo je 2002. godine 4933 (26,17%) Bunjevaca i 5.974 (28,88%) bunjevačkih Hrvata. U ovoj drugoj grupi naselja B, tokom poslednjih pola veka (između 1948. i 2002. godine) stanovništvo je opalo na 67,33% njegovog broja u 1948. godini (sa 51.770 na 34.857 osoba ili smanjenje za 16.913 osoba). Ovaj proces došao je do ispoljavanja posle 1961. godine a naglašeno ubrzanje dobio je između 1971. i 1981. godine.  Ukoliko se ova depopulacija nastavi istim tempom, oko 2050. godine pad stanovništva ovih naselja može dostiću 45% a do kraja 21. veka 30% pomenutog nivoa stanovništva iz 1948. godine. Ovo su nesumnjivi signali nestajanja bunjevačkog naroda u njegovim tradicionalnim ruralnim životnim okruženjima.

Grafikon 3 

Može li porast bunjevačkog naroda (Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata) u naseljima grupe A da nadoknadi opadanje populacije ovog naroda u grupi B naselja? U naseljima iz grupe A ponderisani indeks porasta stanovništva bunjevačkog porekla u periodu 1948-2002. godine dostigao je 163,88 (povećanje stanovništva za 63,88%). Račun pokazuje da je u navedenom periodu od 54 godine porast stanovništva u grupi naselja A iznosio ukupno 65.723 osobe u čemu 15.660 pripadnika bunjevačkog naroda (23,83% prema nacionalnoj strukturi stanovništva opština Subotica i Sombor iz 1981. godine) a smanjenje stanovništva u grupi naselja B iznosilo 16.913 osobe, što pokazuje da rast gradskog dela bunjevačkog naroda ne uspeva da kompenzira opadanje seoskog dela ovog naroda (smanjenje seoskog nadmašuje porast gradskog stanovništva za 1.253 osobe ili za 8%).

Prethodne računice povrđuju da je bunjevački narod – mali narod koji nije iščezao ali čiji je razvoj, pa i opstanak, nesumnjivo ugrožen u doglednoj budućnosti.

b. Glavno područje nastanjenosti bunjevačkog naroda – Bajski trokut - je na teritoriji bivše Austro-Ugarske, koje je, nakon 1918. godine, podeljeno na dva državna administrativna područja – Mađarsku i Jugoslaviju-Srbiju. Mađarskoj dodeljeni deo ovog područja (sa 33% populacije bunjevačkog naroda u 1920. godini) podeljen je na dve varmeđe (Bač-Kiškunsku i Peštansku) a u savremenoj Srbiji-AP Vojvodini (sa 67% populacije bunjevačkog naroda u 1920. godini) na dva administrativna okruga (Severno-bački i Zapadno-bački) i dve opštine (Subotica i Sombor). Stanovništvo na područjima zapadnog Balkana, koja čine pra-postojbinu Bunjevaca (Bosna, Hercegovina, Dalmacija), nije razvilo bunjevački identitet kao poseban narod, nego je evoluiralo u hrvatsku naciju, tako da se bački Bunjevci mogu smatrati narodom koji je autohtono razvio svoj etničko-kulturni identitet u društveno-istorijskom i geografskom ambijentu Bajskog trokuta (uključujući severnija naselja do Pešte) kao svog zavičaja.

c. Sadašnji broj Bunjevaca je ispod 30 hiljada - on je nominalno 2002. godine dostigao 19.766 osoba u Vojvodini i 8,5 hiljada osoba u Mađarskoj. Deo pripadnika bunjevačkog naroda u periodu između 1945. i 1990. godine izjašnjavao se kao Jugosloven ili se nacionalno nije izjašnjavao, odnosno, ostajao je neopredeljen. Da li su ove kategorije nacionalnog izjašnjavanja, odnosno, neizjašnjavanja, potencijalni izvor nominalnog povećavanja dveju kategorija bunjevačkog naroda? Sudeći na osnovu analize korelacija (Pearsonovi r-koeficijenti), u sredinama sa naglašenijim udelom Bunjevaca (r=0,478 uz p=0,032) odnosno bunjevačkih Hrvata (r=0,475 uz p=0,034) izjašnjavanje stanovništva kao Jugoslovena (korelacije za neizjašnjavanje odnosno neopredeljenost kod obe kategorije bunjevačkog naroda nije statistički značajno p>0,05) podjednako je izraženo (srednjeg intenziteta). Primenom analize parcijalne korelacije, može se  konstatovati da je uzajamni uticaj dve komponente bunjevačkog naroda na izjašnjavanje kao Jugoslovena odnosno na neizjašnjavanje ili neopredeljenost, neznatan (koeficijenti parcijalne korelacije 0,233 i 0,244 uz nisku pouzdanost zaključivanja  p>0,30). Koeficijenti parcijalne korelacije na nivou bliskom statističkoj signifikantnosti, upućuju na značajnije izjašnjavanje i Bunjevaca (r=0,446 uz p=0,056) i bunjevačkih Hrvata (r=0,441 uz p=0,059) kao Jugoslovena, odnosno, kao neizjašnjenih i neopredeljenih, u sredinama sa većim udelom sugrađana srpske nacionalnosti. Iz ove analize sledi zaključak da obe komponente bunjevačkog naroda mogu očekivati eventualno povećanje u podjednakom broju (iz „rezerve“ od ukupno 4.370 osoba – izračunato prema proporciji Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u ukupnom stanovništvu 20 naselja tj. 19,8%). Sa pomenutim hipotetskim povećanjem, ukupan broj Bunjevaca u Bajskom trokutu  mogao bi da se poveća za približno 15% što dostiže oko 30.400 osoba.

d. Manje od 70% pripadnika bunjevačkog naroda govori ikavicu kao svoj maternji jezik. Prema popisu stanovništva Vojvodine 2002. godine, 34,9% Bunjevaca govori izvornim etničkim govorom (ikavicom), 58,7% koristi srpski, a 3,6% hrvatski kao maternji jezik. Vojvođanski Hrvati (blizu polovine čini stanovništvo bunjevačkog etničkog porekla) u 33,2% slučajeva govore hrvatskim kao maternjim jezikom a 63,9% koristi srpski kao maternji jezik. Može se zaključiti da je standardni jezik većinske nacije, Srpski jezik, od strane većine pripadnika oba modaliteta Bunjevaca u Vojvodini, usvojen kao maternji jezik. U isto vreme, jezik kao etnički-nacionalni marker (bunjevačka ikavica ili standardni Hrvatski jezik), koristi trećina svakog od dva bunjevačka modaliteta. Vidi se da, kako šest decenija nominalnog pohrvaćenja bačkih Bunjevaca, tako i decenija ipo obnove uslova javnog izražavanja bunjevačkog identiteta, ne uspevaju da obezbede realizaciju ni strategije asimilacije bunjevačkih Hrvata u jezičku kulturu standardne hrvatske ijekavice, ni strategiju obnove izvorne jezičke kulture bunjevačke ikavice. U oba modaliteta Bunjevaca, dve trećine pripadnika predstavlja jezgro (mainstream) okrenuto integraciji u kulturu dominantne državotvorne nacije. To je efekt prećutne, Feherove prirodne asimilacije.

e. Bunjevački narod čini manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji - Bajskom trokutu. Na području vojvođanskog dela Bajskog trokuta (ukupno 28 naselja subotičke i somborske opštine, od kojih u osam naselja broj Bunjevaca je sveden na manje od 30 osoba), prema popisu 2002. godine, Bunjevci (18.945) i bunjevački Hrvati (21.314) zajedno čine 17,83% ukupnog stanovništva (225.749). Na tom području najbrojnije nacionalne skupine čine Srbi (87.713 ili 38,85%) i Mađari (96.742 ili 42,85%). Pomenute četiri etničko-nacionalne skupine čine 99,004% ukupnog stanovništva. Ovakva etničko-nacionalna struktura stanovništva Bajskog trokuta rezultat je nekoliko kolonizacija od 18. do 20. veka, kao i neprekidne migracije stanovništva u okviru država koje su obuhvatale ovu zavičajnu teritoriju bunjevačkog naroda. Od svog masovnijeg doseljavanja s početka 17 veka, Bunjevački narod je činio kompaktno stanovništvo Bajskog trokuta s tim da se u susedstvu, uglavnom na jugu i jugoistoku, graničio sa brojnim srpskim stanovništvom. Od polovine 18. veka počinje kolonizacija Bajskog trokuta, uglavnom doseljavanjem Nemaca, a kasnije, tokom 19. veka, Mađara. Do početka Prvog svetskog rata uspostavljena je multietnička struktura stanovništva Bajskog trokuta koja se održala do završetka Drugog svetskog rata, kada je, posle eksodusa Nemaca, uspostavljena savremena struktura sa naglašenim udelom srpskog i mađarskog stanovništva.

f. Naseljenost Bunjevaca je radije kompaktna nego rasejana. Od svih Bunjevaca u Srbiji   2002. godine 20.012 osoba 94,67% živi u 28 naselja vojvođanskog dela Bajskog trokuta. U  rasejanju izvan područja Bajskog trokuta, u Vojvodini živi 821 (4,1%), a u centralnoj Srbiji 246 (1,23%) Bunjevaca. Prema Šokčeviću, „Bunjevački Hrvati danas u Mađarskoj stanuju u Bačkoj (grad Baja i šira okolina), ali su ranije u velikom broju stanovali u većini naselja Fejerske i Peštanske varmeđe.“ „Bunjevački Hrvati su najbrojniji manjinski etnicitet u  Bács-Kiskun varmeđi. Bunjevci, koji su se pre više od 300 godina doselili u Mađarsku (veći deo je posle Trianonskog sporazuma dospeo u Jugoslaviju) u najvećem broju žive u Baji i okolini Baje: u Bácsalmás-u, Csávoly-u, Felsőszentiván-u, Gari, Katymáru, Mátételki, Csikériji, Bácsbokodu i u Vaskutu.“ Prema istom autoru, „postoje pretpostavke, podržane računicama, prema kojima je gotovo četvrtina hrvatstva bunjevačkog porekla.“ (Sokcsevics Dénes, A magyarországi horvátok története. Dr. Barics Ernő, Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998), Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület, navedeni URL.). Ova poslednja Šokčevićeva napomena ukazuje na razmere doprinosa bunjevačkog naroda u njegovoj pra-postojbini, kao i u Slavoniji, Lici i drugim područjima današnje Hrvatske, formiranju hrvatske nacije. Ovaj pra-bunjevački etnicitet utopio se u hrvatsku naciju, dok su bački Bunjevci nastavili svoju autohtonu etnogenezu započetu na tlu Bajskog trokuta dva veka pre ovog procesa stvaranja hrvatske nacije.  Taj proces etnogeneze bačkih Bunjevaca otežan je posle podele njihove narodne celine na mađarsko i jugoslovensko/ srpsko administrativno područje posle 1918 godine. U tom smislu administrativne razdvojenosti, na bačke Bunjevce se može primeniti kriterijum rasejane naseljenosti.

g. Bunjevci nemaju škole, literaturu i medije na svom svakodnevnom jeziku. U Mađarskoj, Bunjevci su „izbrisani“ iz nomenklature nacionalnih zajednica i subsumirani su pod nacionalnu manjinu mađarskih Hrvata. Povremeno, o Bunjevcima se u publicistici komemorativnog karaktera (kakve su monografije Feher Istvana, Barics Ernőa et al., i sl.) raspravlja kao o „reliktnoj“ etničkoj skupini mađarskih Hrvata.

Vojvođanski Bunjevci su tek 2007. godine, posle jednoipovekovnog prekida,  uspeli da obnove elemente osnovnog školovanje na svom izvornom govoru (ikavici), sa elementima nacionalne kulture. Izdavačka delatnost odvija se u okviru Bunjevačkog izdavačkog centra (periodična publikacija „Bunjevačke novine“ i niz drugih publikacija) i Bunjevačke matice (periodična publikacija „Bunjevačka rič“ i niz drugih publikacija). Publikovana literatura uglavnom ima beletristički i istorijsko-lingvistički karakter. Prepreku u nastojanjima da se literatura i javna reč bačkih Bunjevaca dovede na nivo savremenog kulturnog i naučnog diskursa, predstavlja nestandardizovana ikavica - jezik bačkih Bunjevaca i Šokaca.  U elektronskim medijima Bunjevci dobijaju prostor na Radio Novom Sadu – 100 MHz (petak 22.00 – 22.30 sati), Radio Subotici - 89,6 MHz (subota 20.00 – 20.30 sati) i Radio Somboru - 90,9 MHZ (nedelja od 13.30 - 14.0) u okviru emisije „Bunjevačka rič” i na Televiziji Novi Sad – II program (subotom od 15.30, a repriza je naredne subote od 15.30 sati) u okviru emisije „SPEKTAR”. Bunjevci, kao mali narod, po pravilu su nevidljivi u visokoj kulturi Srbije; incidentno postaju tema javnog interesovanja u kontekstu srpsko-hrvatskih konfrontacija. Poslednja decenija nastojanja da se vojvođanski Bunjevci revitalizuju u oblasti školstva, literature i medija, nije uspela da nadoknadi jednoipovekovni prekid njihovog stvaralaštva i udela u javnom životu, koji su  ranije postizali. Takvo stanje Bunjevaca datira od polovine 19. veka, kada je, dotadašnji četvorovekovni razvoj školstva i literature na narodnom jeziku Bunjevaca i Šokaca, državnom intervencijom Austro-ugarske monarhije, prekinut. Da bi se shvatila dubina i sagledale posledice ove jednoipovekovne krize u razvoju bačkih Bunjevaca, potreban je uvid u istoriju njihove pismenosti i književosti (pogledati monografiju B. Unyi (1947), Istorija Šokaca, Bunjevaca i franjevaca, Budimpešta: Mađarsko bratstvo).  

Šta iz svega gore izloženog možemo zaključiti?

Primena kriterija za definisanje malih autohtonih ugroženih naroda na bačke Bunjevce opravdava prihvatanje pretpostavke da je ova mala etnička skupina savremeni primer takvog malog ugroženog naroda. Od šest kriterija za Bunjevce nije primeren jedino kriterijum rasejanja: njihova kompaktnost teritorijalne naseljenosti u Bačkom trokutu argument je u prilog dr Barić Erneove ocene o istrajnosti Bunjevaca u očuvanju njihove građanske, materijalne i intelektualne, književne i kulturne tradicije, koja ih čini posebnom narodnom skupinom različitom od drugih hrvatskih narodnih skupina u Mađarskoj. (Dr. Barics Ernő, A magyarországi horvátok nyelve) Dr. Barics Ernő, Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998), Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület. URL:  http://www.sulinet.hu/oroksegtar/ data/magyarorszagi_kisebbsegek/Kortanc_sorozat/Magyarorszagi_horvatok/index.htm). Ugroženost Bunjevaca kao malog naroda je pokazana i utvrđivanje faktora, koji tu ugroženost uslovljavaju, kao i faktora podrške razvoja ovog naroda, predstavlja ključ za razumevanje budućnosti Bunjevaca.

Uvod u bunjevačko pitanje I

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Objavljeno u „Bunjevačkim novinama", Subotica
Godina V Brojevi 47 do 50 Maj-Septembar 2009. godine
Tekst je delimično dopunjen - izvršene su manje ispravke publikovanog teksta. 

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Uvod

Studija Feher Ištvana sa opominjućim naslovom „U poslednjem minutu“ o teoriji i istoriji narodnosti u Mađarskoj 1945-1990, objavljena 1993. godine u Budimpešti, zaslužuje posebnu pažnju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini (pogledati web-stranicu: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/ Az_utolso_percben/index.htm). Osim što razjašnjava pojmove, čija konfuzija služi instrumentalizaciji „rađanja nacija“, Feherova studija otkriva naličje principa nacionalnih politika, koje su, posle 1945. godine, proklamovale države realnog socijalizma – posebno Republika Mađarska - ali kojih se, u stvarnosti, nisu pridržavale. Ova studija je usredsređena na „poslednje minute“ procesa asimilacije etniciteta (etničkih skupina) u Mađarskoj, čije otkrivanje – po uverenju Fehera – omogućuje borbu za usporavanje i obustavljanje njihove asimilacije u „homogenizovanu“ državu-naciju. Feher tretira nacionalno pitanje kao sferu međunarodnih odnosa a ne samo kao unutrašnje pitanje ljudskih prava, što naglašava dužnost matičnih država-nacija da se bore - na osnovu međunarodnih normi - za svoju narodnost u drugim državama.

U ovom ogledu nastojim da razjasnim glavne komponente bunjevačkog pitanja čija sadržina se može obuhvatiti sa nekoliko sledećih pitanja. Koji su razlozi i kakve su posledice podele bačkih Bunjevaca na nekoliko njihovih evolutivnih modaliteta: na asimilovane bunjevačke Mađare, na bunjevačke Hrvate obuhvaćene procesom homogenizacije hrvatske nacije i na etnicitet-nacionalnost Bunjevaca otvoren procesu integracije u države u kojima žive (Srbija, Madžarska)? Kakve su šanse i šta su prepreke ostvarivanja ove poslednje pomenute strategije razvoja bačkih Bunjevaca?

Asimilacija Bunjevaca u Mađarskoj 


Pretci bačkih Bunjevaca kolonizovani su u njihov zavičaj – Bajski trokut (područje između gradova Baja-Sombor-Subotica) – pretežno tokom 17. veka, na tada opustelo zemljište izloženo napadima sa teritorije Otomanske imperije. Posle potiskivanja Osmanlija i uspostavljanja kontrole Austrijske carevine nad Bačkom, tokom 18. veka nastavljena je kolonizacija ove teritorije (interes države da obezbedi poreske obveznike i populaciju koja omogućuje regrutaciju vojnika). Do polovine 18. veka, tokom postojanja Vojne granice u Bačkoj (do 1751. godine), oko 98% stanovnika ovog prostora činili su etnički Srbi i Bunjevci i Šokci (Tabela 1). U momentu raspuštanja Vojne granice u Bačko-Bodroškoj županiji moglo je biti oko 82.000 Srba, 28.000 Bunjevaca i Šokaca, 35.000 Mađara i oko 27.000 Nemaca, sveukupno oko 173.000 stanovnika. 

Proces kolonizacije južne Ugarske se ubrzano odvijao posle raspuštanja Vojne granice (dio militara graničara Srba i Bunjevaca je odseljen – deo Srba u Rusiju a deo Bunjevaca u Šajkašku, u Srem kao i u slavonsku Posavinu). Ovo iseljavanje je podstaklo Austrijske vlasti da u Bačku kolonizuju Nemce, Slovake i Rusine. Migracije Mađara odvijale su se kao izraz interesa mađarskih zemljoposednika da formiraju klasu bezemljaša-biroša (njihov bezemljaški status rešen je u Vojvodini agrarnom reformom posle 1945. godine). 

Uoči Prvog svetskog rata, 1910. godine, stanovništvo Bač-Bodroške županije poraslo je na oko 850.000 osoba, s tim da je udeo Mađara kao pripadnika državotvorne nacije, porastao na oko 45 procenata. Populacija Bačkih Bunjevaca i Šokaca dosegla je u tom trenutku svoj istorijski maksimum od 70.545 osoba (oko 8,3%) (njihova ukupna populacija morala je obuhvatati takođe znatan broj asimilovanih bunjevačkih Mađara – koji se nacionalno izjašnjavaju kao Mađari ali navode da im je maternji jezik bunjevačka ikavica, kasnije, hrvatski jezik).

Posle Prvog svetskog rata, svođenjem Mađarske u njene današnje granice, prema podacima Feher Ištvana, odvijao se ubrzani proces asimilacije manjinskih etniciteta. Od nepunih 12% ukupnog stanovništva Mađarske u 1920. godini, manjinske etničke skupine u ovoj zemlji su posle završetka Drugog svetskog rata, 1949. godine svedene na oko 1,5% a u momentu pada „Berlinskog zida“, 1990. godine, na ispod 0,5%. U periodu između 1920. i 1990. godine ukupno stanovništvo mađarske nacionalnosti poraslo je za oko tri miliona, u čemu je značajan udeo asimilovane etničke populacije.  

Sve do druge polovine 19 veka u Bač-Bodroškoj županiji u popisima stanovništva ne pominju se Hrvati kao etnonim; kao ime etničke skupine, oni su evidentirani u Baranjskoj i Zalskoj županiji na jugozapadu i krajnjem zapadu Ugarske (posebno etnička skupina Gradišćanskih Hrvata). Popisom stanovništva iz 1910. godine evidentirano je u Bač-Bodroškoj županiji 1.279 Hrvata.  


Tabela 1  

 
Posle 1921. godine iz zvanične evidencije „trianonske“ Mađarske nestali su etnonimi Bunjevci i Šokci a uvedena je nacionalna oznaka Hrvati (reč je o nominalnoj kategorizaciji koja prekim putem briše prisustvo etničke skupine u javnom životu i razvoju društva). (U popisu stanovništva 1920. u Mađarskoj, po osnovu identifikovanja jezika (ikavice) evidentirano je 22.928 Bunjevaca i Šokaca.) Ovaj proces ubrzan je tokom Drugog svetskog rata i, pogotovo, tokom sukoba Mađarske i Jugoslavije u periodu Informbiroa kada su protiv etničkih skupina južnoslovenskog porekla (Srbi, Hrvati) primenjeni mehanizmi političkog pritiska, posebno ukidanje institucija školovanja za ove etnicitete. No, i pored ove surove politike, u jeku antijugoslovenske kampanje režima Rakoši Maćaša, potisnuto osećanje pripadanja bunjevačkoj etničkoj skupini se prilikom popisa 1949. godine pokazalo u odgovorima na pitanje o maternjem jeziku: od 20.123 nominalno izjašnjenih mađarskih Hrvata, 51,9% su naznačili da privatno, u porodici koriste bunjevačko-šokačku ikavicu. (U popisima stanovništva Mađarske iz 1941. i 1949. evidentirani su građani koji koriste bunjevački-šokački jezik. Posle 1949. evidentirano je korišćenje hrvatskog jezika. Videti URL: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/A_magyarorszagi_horvatok_1910_1990/pages/000_konyveszeti_adatok.htm)


Posle demokratizacije (nakon događaja iz 1956. godine) u Mađarskoj se kratkotrajno pokazalo oživljavanje javnog života mađarskih Hrvata ali se, čak i posle demokratskog preloma nakon 1989. godine, i uvođenja institucionalnih oblika manjinske samouprave, tendencija demografsko-etničke revitalizacije pokazala slabom. Prema Dinku Šokčeviću (Videti URL: http://www.horvatok.hu/index.php?id=22&L=1) „po procjenama Hrvata u Mađarskoj ima oko 90 tisuća, iako popisi pučanstva pokazuju znatno manji broj pripadnika hrvatske nacionalnosti“ (u popisu 2006. evidentirano je 29.731 Hrvata). Razlika od 60.000 osoba predstavlja populaciju asimilovanih Hrvata, u čemu verovatno 50% onih koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu kao maternji jezik. Prema proceni Mije Muića u Mađarskoj danas živi 8.500 do 10.000 Bunjevaca: Baja 2.000-2.500, Bacsalmas 500-600, Bacsbokod 150-200, Bacsborsod 50, Bacsszentgyorgy 10, Bacsszolos 20-30, Borota 10-20, Csavoly 150-200, Csikeria 200, Dusnok 200-300 (tu najviše Raci žive, ali ih navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Felsőszentivan 150-200, Gara 600-700, Hercegszanto 200 (tu najviše Šokci i Srbi žive, ali ih navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Janoshalma 50-80, Katymar 600-700, Kunbaja 20-30, Madaras 40-50, Matetelke 150-200, Melykut 50-80, Rem 20-30, Tatahaza 40-50, Tompa 100-150, Vaskut 100-130”. 

Postojanje potisnutog bunjevačkog etniciteta među madžarskim Hrvatima otkriva građanska inicijativa za priznavanje Bunjevaca kao posebne nacionalne manjine, koja je podneta Parlamentu Mađarske 2001. godine. Inicijativa je podržana s oko 1.000 potpisa (Baja 263, Gara telepulesen 201, Katymar 136 ko i do 70 potpisa u naseljima Csavoly, Felsőszentivan, Bacsalmas, Csikeria, Bacsbokod, Matetelke, Vaskut). Ovi potpisi reprezentuju ne manje od trećine ukupne populacije Bunjevaca i Šokaca u Madžarskoj (izvedeno iz gore utvrđene proporcije madžarskih Hrvata koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu). Na osnovu mišljenja Mađarske akademije nauka, Parlament Mađarske nije izglasao prihvatanje ove inicjative (sa 334 protiv, 18 za i 7 uzdržanih glasova poslanika). Prema podacima Mije Muića, koji je bio organizator skupljanja potpisa, ponovljena inicijativa iz 2006. godine podržana je od strane oko 2.000 Bunjevaca: Baja 900, Bacsalmas 60, Bacsbokod 80, Bacsborsod 30, Bacsszentgyorgy 10, Csavoly 30, Csikeria 30, Felsőszentivan 20, Gara 350, Katymar 300, Madaras 20, Matetelke 80, Tatahaza 20 i iz drugih delova Madžarske 100-150. Ni ova inicijativa nije dobila podršku od strane nadležnih institucija Madžarske.

Bunjevci i bunjevački Hrvati u Vojvodini

Učestvovanje bunjevačkih predstavnika (Blaško Rajić) 1918. godine na skupštini u Novom Sadu, na kojoj je doneta odluka o prisajedinjenju Vojvodine (Južne Ugarske) Kraljevini Srbiji, bio je istorijski ishod njihovih očekivanja da će integracija, a ne asimilacija, u novoj državi biti ostvariva perspektiva razvoja. 

Nakon formiranja Kraljevine SHS/ Jugoslavije, takva bunjevačka očekivanja nisu se ostvarila. To je izazvalo podvajanje u njihovim redovima. Hrvatska orijentacija među Bunjevcima, podržana rastućim uticajem hrvatskih političkih težnji u Kraljevini SHS (Jugoslaviji), dovela je do političko-nacionalnog izjašnjavanja dela Bunjevaca kao Hrvata (začetak modaliteta bunjevačkih Hrvata u Vojvodini). Jačanje hrvatskog nacionalizma, sa njegovim aspiracijama prema Bačkoj i Sremu, izazvala je oprez kod dela Bunjevaca, koji su ostali privrženi svom bunjevačkom identitetu. Oprez se pokazao opravdan imajući u vidu otvoreni sukob hrvatskog i srpskog nacionalizma tokom Drugog svetskog rata i njihov tinjajući konflikt koji je krajem 20. veka doveo do etničkog čišćenja nad hrvatskim Srbima i u Vojvodini stvorio stanje "krizne zone" na njenoj severnoj granici prema Mađarskoj (videti memoare generala V. Kadijevića). 

Ove istorijske okolnosti doprinele su podeli vojvođanskih Bunjevaca na Bunjevce kao etnicitet sa identitetom koga čuvaju bez prihvatanja asimilacije u neku od nacija, koje polažu pravo na njihov zavičaj Bajski trokut, i na Bunjevce evoluirale u hrvatsku naciju sa očuvanim (manje ili više potisnutim) bunjevačkim etničkim identitetom. No, imajući u vidu političku intervenciju države u 1945. godini (dekret o ukidanju bunjevačkog etnonima i bunjevačkih institucija u severnoj Bačkoj), ovakvo izjašnjavanje bunjevačkih Hrvata, kao slobodno samoodređenje, ostaje upitno. Toj upitnosti se može dodati sadejstvo Katoličke crkve sa nacionalnim politikama Mađarske i Hrvatske. U liturgiji ove crkve u Mađarskoj bunjevačka ikavica je potisnuta mađarskim jezikom, s neznatnim izuzecima korišćenja hrvatskog jezika (videti "Hrvatski glasnik", 17. siječnja 2007., izveštaj iz Dušnoka: " Zanimljivo je kako je nekada i u Dušnoku hrvatski bio liturgijski jezik, primjerice, između 1735. i 1835. g. crkveni obredi tekli su isključivo na našem jeziku. Hrvatski je još dugo živio u crkvi, a nakon II. svjetskog rata, zbog bojazni od prisilnog iseljavanja nemađarskoga stanovništva, službenim postaje mađarski. Zavičajni govor i dalje je ostao molitvenim jezikom, rabio se u obitelji i u određenim crkvenim obredima. Nažalost, danas nema redovite nedjeljne mise, ali se rackohrvatska misa služi svake mlade nedjelje, dakle mjesečno jedanput“). U Vojvodini je potiskivanje ikavice nadomešteno hrvatskim standardnim jezikom. 

U svetlu opisanih okolnosti mogu se tumačiti podaci o odnosima i karakteristikama Bunjevaca u Vojvodini posle Drugog svetskog rata.

Analiza etničkih promena u Vojvodini posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije) pokazuje, slično Mađarskoj, nastojanje država, kojima je Vojvodina pripadala, da homogenizuju stanovništvo i stvore dominantnu, državotvornu naciju. Između dva svetska rata taj proces je tekao usporeno s obzirom da je na tlu Vojvodine postajalo brojno mađarsko i nemačko stanovništvo, i da su, osim Srba, državotvorni etnicitet predstavljali (pored Slovenaca) Hrvati. Broj Srba u Vojvodini se 1921. godine, u poređenju sa 1910. godinom, povećao za oko 16.000 (optanti iz Mađarske, doseljavanja kolonista-agrarnih interesenata) a broj Hrvata se povećao za preko tri ipo puta (index 359,9) (Đurić, Ćurčić, Kicošev objašnjavaju ovo povećanje izjašnjavanjem Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata koji su se ranije deklarisali kao Mađari, uglavnom iz bačkih gradova Subotice, Sombora, Bajmoka a iz interesa očuvanja državne službe. Videti dole navedeni URL).


Tabela 2  


Bunjevci u Vojvodini 1921.: Ukupan broj Bunjevaca i Šokaca u Bač-Bodroškoj županiji prema popisu 1910. godine 70.545 minus broj Bunjevaca (9.850) i Šokaca (947) ostalih u Mađarskoj Bačkoj županiji (stanje 1920. posle razgraničenja) 59.748 minus broj Šokaca u vojvođanskom delu Bačke (prema proporciji Šokaca u ukupnoj populaciji Bunjevaca i Šokaca 0,08771 u Bačkoj županiji 1920.). Broj Bunjevaca i Šokaca u Bačkoj županiji u Mađarskoj 1920.: Izvor: Jubilarni zbornik života i rada SHS 1.XII 1918., Izdanje Matice živih i mrtvih SHS 1928., str. 771-773. Broj Bunjevaca u Vojvodini 1921. bi trebalo povećati sa Bunjevcima koji su doseljeni kao optanti (primer Bunjevaca doseljenih u Riđicu, Stanišić). Hrvati 1921. godine stanje 1910. (34.089) plus povećanje za 40.000. Đurić, Ćurčić, Kicošev ovo povećanje objašnjavaju promenom nacionalnog izjašnjavanja ranije mađarizovanih Bunjevaca i Šokaca (delimično i Mađara) „the score of these changes would show that approximately as many Croats declared themselves as Hungarians in the 1910. census“. (prema http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosev-vojvodina.html).  

Kardinalni preobražaj etničke strukture Vojvodine izvršen je posle Drugog svetskog rata u dva maha uz pomoć državne intervencije (eksodus Nemaca i Mađara i kolonizacija srpskog stanovništva 1946-1947. godine, ukupno 214.078 osoba u čemu 73,5% Srba i 10,5% Crnogoraca, i naseljavanje srpskih izbeglica iz Hrvatske sredinom 1990-tih godina i iseljavanje pripadnika manjinskih etniciteta podstaknuto napetošću međuetničkih odnosa i opštom neizvesnošću izazvanom ratom na tlu susednih područja Hrvatske i Bosne i Hercegovine) kao i putem spontanog naseljavanja srpskog stanovništva iz južnijih regiona prethodne Jugoslavije (osobito iz Bosne i Hercegovine). Posledica ovih preobražaja, nakon formiranja Republike Srbije, čiji državotvorni etnicitet čine Srbi, homogenizacija ove zajednice je dostigla visok nivo (udeo etničkih manjina u stanovništvu Vojvodine sveden je 2002. godine na 35%). 

Prema dva poslednja popisa stanovništva Vojvodine kao pripadnici bunjevačkog etniciteta izjasnilo se 21.236 osoba u 1991. godini, odnosno, 19.776 u 2002. godini. Uzimajući kao orijentaciju proporciju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u opštinama Subotica i Sombor 2002. godine (odnos 1:1,31), u ukupnom broju Hrvata u Vojvodini bunjevački Hrvati činili su 27.735 ili 38,24% u 1991. godini, odnosno, 25.828 ili 45,68% u 2002. godini. Ostali vojvođanski Hrvati (nisu bunjevačkog etničkog porekla) činili su 1991. godine 44.793 osobe a 2002. godine 30.718 osoba. Tendencija opadanja pogađa znatno više Hrvate nego oba bunjevačka etniciteta u Vojvodini; može se očekivati da će se tokom tekuće decenije ova tri etniciteta brojčano izjednačiti. (Broj Hrvata se može smanjiti takođe za nekoliko hiljada osoba u korist onih koji se izjašnjavaju kao Šokci.)

 

Pristup empirijskom istraživanju bunjevačkog pitanja

Većina manjinskih etničkih skupina u Mađarskoj i Vojvodini zahvaćene su depopulacijom. To je proces koji karakteriše celokupnu populaciju Srbije i Vojvodine, ali ne u istom stepenu kada je reč o pojedinim regionima i etnicitetima. Studija Feher Ištvana „U poslednjem minutu“, na primeru Mađarske, pokazuje povezanost procesa nominalne depopulacije manjinskih etničkih skupina sa njihovom „prirodnom“ asimilacijom u dominirajuću državotvornu naciju. To je glavna sadržina manjinskih etničkih pitanja, kakvo je i Bunjevačko pitanje, koje u ovom ogledu nastojim da razjasnim. No, kako sledeće analize pokazuju, zapažaju se razlike u domašajima i brzini depopulacionih procesa kod pojedinih etničkih i nacionalnih skupina. Za Bunjevce i bunjevačke Hrvate su značajna pitanja: (1) kako njihova depopulacija teče u poređenju sa drugim etnicitetima, i (2) koji od dva etnička modaliteta Bunjevaca, i zašto, su manje ili više otporni prema depopulaciji? 

U ovom ogledu reč je o Bunjevačkom pitanju kao problemu ukupnog stanovništva Bajskog trokuta sa očuvanim etničkim identitetom Bunjevaca. Sadašnji različiti nacionalni identiteti ovog stanovništva su ideološko-politička nadgradnja koju su tokom 19. i 20. veka stvarale i još stvaraju nacionalne mađarske, hrvatske i srpske državotvorne elite, a etnički identitet Bunjevaca je najmanje dva veka stariji. Iz tog ugla posmatrajući, naredne konkretne empirijske analize uzimaju za predmet uzorak dvadeset naselja iz subotičke i somborske opštine sa najmanje 30 osoba koje su se na poslednjem popisu stanovništva Srbije 2002. godine izjasnile kao Bunjevci. Na grafikonu 1. predstavljena su ova naselja sa procentualnom zastupljenošću Bunjevaca i Hrvata. Uzorkom naselja nisu obuhvaćeni grad Novi Sad sa 229 evidentiranih Bunjevaca, ni grad Beograd, u kojem su evidentirana 183 Bunjevca. Analizom su obuhvaćeni samo Bunjevci nastanjeni na vojvođanskom delu Bajskog trokuta kao tradicionalnog zavičaja ove etničke zajednice. 

Grafikon 1 

 

Koliko mogu biti verodostojni zaključci o celini stanovništva bunjevačkog etničkog porekla na osnovu ovako izabranog uzorka naselja? Podaci pokazuju da 20 ovih naselja obuhvataju 99,29% Bunjevaca i 83,43% Hrvata iz popisa stanovništva subotičke i somborske opštine 2002. godine. Procenat obuhvaćenih Hrvata je u subotičkoj opštini 99,77% a u somborskoj 49,79%. U somborskoj opštini, osim bunjevačkih Hrvata, kojih je u četiri obuhvaćena naselja 4.036 osoba, znatan je udeo šokačkih Hrvata koji, zajedno sa bunjevačkim Hrvatima, čine po popisu, 8.106 osoba. Ako se ukupno popisano stanovništvo bunjevačkih Hrvata u somborskoj opštini svede na broj utvrđen u četiri navedena naselja, obuhvat Hrvata bunjevačkog etničkog porekla dostiže 99,82%. Reprezentativnost uzorka 20 naselja je, dakle, nesumnjiva: na osnovu podataka iz ovih naselja se može pouzdano zaključivati o vojvođanskim Bunjevcima i bunjevačkim Hrvatima nastanjenim na severu Bačke.

 

Demografski profil vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata

Analiza demografskog profila stanovništva bunjevačkog etničkog porekla - Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, potvrđuje da se njihov život u većini tradicionalnih bunjevačkih naselja vojvođanskog dela Bajskog trokuta, u poslednjih pet decenija, odvija u sumornoj perspektivi smanjivanja i starenja stanovništva. Prosečna godišnja stopa rasta ukupnog stanovništva u 15 od 20 posmatranih naselja u periodu 1948. do 2002. godine je negativna: ukupno stanovništvo se smanjuje od 0,36 do 1,06 posto godišnje. Povećanje ukupnog stanovništva zapaža se samo u većim gradovima (Subotica, Sombor) i u nekoliko manjih naselja (Palić, Hajdukovo, Aleksa Šantić) u kojima Bunjevci i bunjevački Hrvati čine neznatni udeo stanovništva (2% do 4%). Posmatrajući indeks starenja stanovništva (odnos starijih od 65 godina prema mlađim od 15 godina) samo pet naselja su demografski vitalna (indeks starenja manji od 1) – Bikovo, Donji Tavankut, Đurđin, Kelebija i Subotica. Prosečna starost stanovništva u analiziranim naseljima je oko 41 godine, s tim da je ova starost niža u velikim gradskim naseljima. Oba pokazatelja starenja stanovništva su nepovoljniji u naseljima somborske opštine. 

Navedeni nepovoljni proces depopulacije i starenja stanovništva naselja u kojima se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata povezan je sa urbanizacijom i nestankom salašarskog načina života, karakterističnog za Bunjevce od 17-tog do polovine prošlog veka. Druga okolnost značajna za depopulaciju je turbulentno mehaničko kretanje stanovništva u Vojvodini posle 1945. godine. 

Tabela 2a 

 

U posmatranih 20 naselja tokom poslednjih 50 godina doseljeno je preko 45% (44,33% Tabela 2a) njihovog sadašnjeg stanovništva. U šest naselja doseljeno stanovništvo čini preko 50% čak do 70% (Palić). Doseljavanje do 1960. godine (uključuje kolonizaciju posle 1945. godine) doprinelo je u subotičkoj opštini formiranju 6,09% a u somborskoj 8,91% stanovništva iz 2002. godine u naseljima značajnim za demografiju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Ovaj relativno mali udeo stanovništva naseljenog u periodu 1948-1960. godine posledica je odseljavanja mlađih naraštaja tog stanovništva u gradove, van pomenute dve opštine, iz Vojvodine, pa i iz Srbije. Poslednji talas migracija između 1991. i 2002. godine doprineo je formiranju oko 17% sadašnjeg stanovništva 20 posmatranih naselja. 

Detaljnija analiza migracija stanovništva popisanog 2002. godine u posmatranih dvadeset naselja subotičke i somborske opštine (Tabela 2a), pokazuje da autohtono stanovništvo, osobe koje od rođenja stanuju u istom mestu, obuhvataju 56% ukupnog stanovništva i da dodatnih 13% čine osobe doseljene u naselje sa područja iste opštine. Doseljavanje osoba iz naselja iste opštine, uglavnom u vezi sa urbanizacijom autohtonog stanovništva, zahvatilo je dvadeset posmatranih naselja, važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke, u značajno većem stepenu nego većinu vojvođanskog stanovništva (u poređenju sa vojvođanskim prosekom indeks je 150). Iz podataka Tabele 2a se nazire da se ovaj proces naglašenije odvijao u periodu 1971-1980. godine. Iz ovog podatka proističe da se migracije, koje uspostavljaju kontakt autohtonog stanovništva sa doseljenim stanovništvom različitih kulturnih i etničkih karakteristika, odnose na 44% sadašnjeg stanovništva posmatranih naselja. Kakvi kulturno-etnički efekti na zajednice Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke se mogu nazreti iz podataka o migracijama stanovništva od nastanka Vojvodine?

Poslednji talas migracija, izazvan posledicama rata posle 1991. godine, doprineo je, u posmatranih dvadeset naselja, formiranju blizu 20% njihovog aktuelnog stanovništva. Iz bivših republika SFRJ (prvenstveno Hrvatske i Bosne i Hercegovine) doseljeno je 15% ukupnog stanovništva što predstavlja trećinu osoba koje su uopšte doseljene u posmatrana naselja s tim da je uticaj ovih migracija za 17% ispod vojvođanskog proseka. Doseljavanja iz druge republike-pokrajine (Crne Gore kao druge republike SRJ ili iz AP Kosova i Metohije) obuhvataju 3,5% ukupnog stanovništa ovih naselja s tim da uticaj ovog pravca doseljavanja ne prelazi 50% onoga koji je zabeležen kao vojvođanski prosek. 

Posmatrajući dinamiku doseljavanja posle 1940. godine, zapaža se da je ona bila najintenzivnija u periodu 1941-1945 godine (tada je doseljavano prosečno godišnje 4,8% ukupnog doseljenog stanovništva posmatranih naselja iz 2002. godine). Intenzitet doseljavanja se, od vremena kolonizacije iz perioda 1945-1960. (doseljavano prosečno 2,89% godišnje), smanjivao (1961-1970. prosečno godišnje doseljavanih 1,6%, 1971-1980. prosečno godišnje 1,56%, 1981-1990. prosečno godišnje 1,26% ukupno deseljenih), da bi se u periodu 1991-2002. godine prosek godišnjeg doseljavanja popeo na 2,7% ukupno doseljenog stanovništva. Osim u periodu 1971-1980. godine (indeks u poređenju sa Vojvodinom 103), intenzitet doseljavanja u posmatranih dvadeset naselja je bio ispod vojvođanskog proseka.

U kakvom se odnosu analizirane demografske promene nalaze sa etničkim sastavom stanovništva posmatranih 20 naselja? Rezultati analize korelacije (Pearsonovi koeficijenti), otkrivaju snagu i pravac povezanosti glavnih etniciteta koji čine etničko-nacionalnu strukturu zajednice u kojoj se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini. Najsnažniju uzajamnu pozitivnu korelaciju konstatujemo između Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (sa porastom udela Bunjevaca raste takođe udeo Hrvata u ukupnom stanovništvu naselja, i obrnuto, koeficijent korelacije r=0,677 (za sve koeficijente korelacije p manje od 0,005). Između rasporeda Bunjevaca i Mađara i obrnuto, može se konstatovati relativno snažna negativna korelacija r=-0,584 a između bunjevačkih Hrvata i Srba i obrnuto r= -0,511 i Hrvata i Mađara i obrnuto r= -0,510 takođe snažna negativna korelacija. Test korelacije sa Ostalim etnicitetima nisu statistički pouzdani. Ovako utvrđene korelacije upućuju samo na snagu i pravac povezanosti nastanjenosti posmatranih etniciteta ali ne i na kvalitativna svojstva tih povezanosti (to zahteva posebno produbljeno istraživanje).

Test korelacije omogućuje pouzdano zaključivanje o povezanosti posmatranih etniciteta sa nekim od navedenih demografskih pokazatelja za 20 naselja važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Zastupljenost Bunjevaca u ukupnom stanovništvu naselja nalazi se u osrednje snažnoj negativnoj korelaciji sa godišnjom stopom rasta stanovništva r= -0,476, drugim rečima, što je udeo Bunjevaca u stanovništvu naselja veći, tim je negativna godišnja stopa rasta tj. stopa opadanja ukupnog stanovništva naselja veća. Bunjevci doprinose ubrzavanju depopulacije u naseljima u kojima žive. Isto se može reći za Hrvate ali je taj doprinos usporavanju depopulacije posredan, putem smanjivanja indeksa starenja r= -0,562. Srbi u analiziranim naseljima povezani su sa rastućim stopama depopulacije, o čemu svedoči snažna pozitivna korelacija njihovog udela u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja sa indeksom starenja r=0,566. Udeo pripadnika ostalih etniciteta u ukupnom stanovništvu naselja u kojima žive zajedno sa Bunjevcima i bunjevačkim Hrvatima, takođe je povezan sa smanjivanjem depopulacije posredstvom osrednje snažne negativne korelacije sa indeksom starenja r= -0,488. Udeo Mađara u stanovništvu posmatranih 20 naselja se ne može dovesti u odnos korelacije sa demografskim procesima od uticaja na Bunjevce i bunjevačke Hrvate. 

Kada je reč o povezanosti etničkog sastava stanovništva 20 analiziranih naselja i migracija stanovništva tokom poslednjih 50 godina, zapaža se osrednje snažna negativna korelacija između udela Bunjevaca i indeksa doseljavanja u pomenuta naselja u periodima 1948. do 2002. godine r= -0,495 i u periodu poslednjih velikih migracija stanovništva 1991. i 2002. godine r= -0,528. Drugim rečima, što je udeo Bunjevaca u naseljima veći, tim je indeks doseljavanja manji i obrnuto, u naseljima sa manjim udelom Bunjevaca doseljavanja su više izražena. Kod bunjevačkih Hrvata, njihova veća zastupljenost u naseljima nalazi se u srednje snažnoj pozitivnoj korelaciji sa procentom autohtonog stanovništva (žive u naselju od rođenja, r=0,485) kao i srednje snažnoj negativnoj korelaciji sa procentom stanovništva doseljenog u poslednjem talasu migracija r= -0,526 kao i istoj takvoj negativnoj korelaciji sa indeksom (brzinom) doseljavanja između 1981. i 1991. r= -0,475 i između 1991. i 2002. godine r= -0,510. Ovi rezultati analize korelacije ukazuju na statičnost i otpornost autohtonog stanovništva bunjevačkih Hrvata prema doseljavanju stanovništva iz drugih sredina. Imajući u vidu podatak o snažnoj pozitivnoj korelaciji udela Srba u ukupnom stanovništvu posmatranih 20 naselja sa procentom doseljenog stanovništva u periodu 1948. do 1960. godine r=0,665, može se konstatovati veća otpornost naselja sa bunjevačkim Hrvatima, u poređenju sa naseljima sa Bunjevcima, prema doseljavanju srpskog stanovništva. 

Detaljnija analiza povezanosti relativnog udela etničkih skupina u ukupnom stanovništvu na demografske promene u 20 naselja sa bunjevačkim stanovništvom, izvršena je primenom metoda višestruke linearne regresije. Procenjujući prediktivnu vrednost (pouzdanost predviđanja) udela Bunjevaca, bunjevačkih Hrvata, Srba i ostalih etniciteta u ukupnom stanovništvu ovih naselja (Mađare je statistički postupak formiranja modela povezanosti prediktorskih i kriterijskih varijabli izostavio), konstatovano je da se takva predviđanja mogu vršiti u odnosu na tri demografska pokazatelja. Prvo, na indeks starenja stanovništva ovih naselja pozitivan, povećavajući uticaj se može predvideti ako u ukupnom stanovništvu raste udeo Bunjevaca (beta koeficijent B=0,296) i Srba (B=0,416) a smanjivanje tog koeficijenta ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=-0,400) i Ostalih etniciteta (B=-0,373). Drugo, na udeo doseljenih u periodu 1946. do 1960. godine u naseljima sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=-0,221) i Ostalih etniciteta (B=-0,192) a pozitivan, povećavajući uticaj ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=0,473) i Srba (B=0,806). Treće, na indeks (brzinu) doseljavanja u periodu 1991. do 2002. godine u naselja sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=-0,401), Hrvata (B=-0,538) i Srba (B=-0,155) a pozitivan, povećavajući uticaj ako u stanovništvu raste udeo Ostalih etniciteta (B=0,547). 

Prethodna analiza je statistički pouzdana i ona objašnjava 57% varijabiliteta tri statistički izdvojena pokazatelja demografskih procesa u stanovništvu 20 naselja od značaja za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. 

Iz prethodnih razmatranja naziru se odgovori na oba istraživačka pitanja postavljena u uvodu: (1) depopulacija bunjevačkog stanovništva u Vojvodini je nesumnjiva i odvija se u povezanosti sa demografskim procesom drugih etniciteta, posebno Srba, i (2) oba etnička modaliteta bunjevačkog stanovništva suočena su sa zajedničkim generatorima depopulacije. 

Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca

 

Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca, prema popisu stanovništva Srbije 2002. godine, je u velikom neskladu sa neophodnostima savremenog društva znanja na kojem se temelji uspeh pripadnika svake etničke skupine na tržištu rada i u konkurenciji kreativnosti u svim područjima društvene prakse, uključujući posebno nauku, komunikacije (medije) i kontrolu političke i ekonomske moći. Podaci upozoravaju na zaostajanje vojvođanskih Bunjevaca u pogledu nivoa školskog obrazovanja za većinom drugih etniciteta ove Pokrajine, s izuzetkom Mađara, koji su u sličnom položaju. 

Osnovno obrazovanje je kod Bunjevaca nadprosečno zastupljeno (28%), kao i kod vojvođanskih Mađara (29,84%); za Vojvodinu je prosek stanovništva sa ovim najnižim nivoom školskog obrazovanja 24,89%. Čak 23% Bunjevaca je sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem (4 do 7 razreda osnovne škole); to je znatno iznad proseka ove obrazovne kategorije u Vojvodini (14,37%). U ovoj poslednjoj obrazovnoj kategoriji vojvođanski Hrvati su u povoljnijem položaju (samo 18,55%). Bunjevci su u nepovoljnijem položaju i u obrazovnoj kategoriji srednje obrazovanog stanovništva: ima ih tog nivoa školske spreme 38,66% nasuprot vojvođanskom proseku od 43,93%. U poređenju sa većinskim srpskim stanovništvom (46,6%) Vojvodine Bunjevci, slično kao i Mađari (37,29%), znatno zaostaju. Bunjevci se orijentišu na školovanje u stručnim školama u dvogodišnjem i trogodišnjem trajanju (18,63%). Karakteristično je da su najmanje od svih posmatranih etničkih i nacionalnih skupina Vojvodine Bunjevci orijentisani prema školovanju u gimnazijama (2%). Bunjevci takođe zaostaju u školovanju u srednjim stručnim školama (17,31%). Najnepovoljniji je položaj Bunjevaca u pogledu školovanja na nivou višeg (2,97%) i visokog obrazovanja (2,62%); u ovom poslednjem zaostaju za svim drugim etničkim i nacionalnim skupinama vojvođanskog stanovništva (prosek za Vojvodinu je 5,18%). Školovanje studenata bunjevačkog etničkog porekla u univerzitetskim centrima izvan Vojvodine, prvenstveno u Zagrebu, jedan je od uzroka „odliva mozgova“ koji se izražava u pomenutom zaostajanju Bunjevaca u pogledu stanovništva najvišeg nivoa obrazovanja. Tomislav Žigmanov u studiji Hrvati u Vojvodini danas navodi da se „tijekom petnaestak godina na neki od fakulteta u Hrvatskoj upisalo više od 350 mladih Hrvata iz Vojvodine. Međutim, problem u svezi sa školovanjem na fakultetima u Hrvatskoj je u tome što se relativno mali broj njih vratio u Vojvodinu“ (URL: http://www.zkvh.org.rs/index.php/batina/hrvati-danas/6-hrvati-u-vojvodini-danas?start=6)

Tabela 2b 

Kakav je položaj Bunjevaca, kao komponente etničke strukture Vojvodine, u odnosima uspostavljanja opšteg obrazovnog nivoa ove Pokrajine? Uvid u rezultate analize višestruke linearne regresije primenjene na podatke popisa stanovništva Vojvodine po nivou obrazovanja iz 2002. godine omogućuje odgovor na ovo pitanje.

Kada je reč o ženskom stanovništvu Vojvodine, bunjevački etnicitet je u pogledu doprinosa opštem nivou obrazovanja (B=-0,002), kao i Hrvati (B=0,016), u velikom zaostajanju za srpskim stanovništvom (B=0,735). Još izrazitije je zaostajanje Bunjevaca (B=-0,198) i Hrvata (B=-0,059) za većinskim srpskim stanovništvom (B=0,896) u determinisanju opšteg nivoa obrazovanja muškog stanovništva Vojvodine. Iako u celini u nezavidnom položaju kao faktor postizanja obrazovne konkurentnosti stanovništva Vojvodine, žensko bunjevačko stanovništvo je uspešnije prilagođeno zahtevima konkurencije na tržištu kvalifikovanog, naučno utemeljenog rada. Nedovoljan obrazovni nivo muškog bunjevačkog stanovništva doprinosi snižavanju opšteg obrazovnog nivoa vojvođanskog stanovništva.

Društveno-ekonomski profil bunjevačkog stanovništva Vojvodine

Stereotip o vojvođanskim Bunjevcima kao “paorskom“ i salašarskom narodu, izgubljenom u nepreglednim bačkim pustarama i oranicama, koji se okuplja na proštenjima i povremeno viđa na vašarima u Subotici, Somboru, Bajmoku, danas je daleko od stvarnosti. Bunjevci i bunjevački Hrvati su danas jedan od najurbanizovanijih etniciteta Srbije. U dvadeset naselja subotičke i somborske opštine, u kojima je koncentrisano 99% Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, u četiri gradska naselja – Bajmoku, Paliću, Subotici i Somboru – živi i razvija se 84% stanovništva bunjevačkog porekla nastanjenog u Vojvodini. U ostalih 16 naselja, sa pretežno ruralnim obeležjima, stanuje samo 16% pripadnika ovog stanovništva (Tabela 3). Prema rezultatima popisa stanovništva Srbije iz 2002. godine, urbanizacija stanovništva je u Republici ukupno, kao i u Vojvodini, dostizala 56% ; opština Subotica je znatno iznad republičkog i pokrajinskog proseka urbanizacije (73%), dok je opština Sombor neznatno ispod pomenutih proseka urbanizacije (53%). 

 

Tabela 3 

 

Urbanizacija donosi rađanje urbanih socijano-ekonomskih struktura u kojima se gube razgraničenja etničkih zajednica. U takvim okolnostima etnogeneza Bunjevaca je prestala da prevashodno zavisi od seoskih-salašarskih zajednica, koje, na tradicionalan način, neguju svoju kulturu i čuvaju svoj etnički identitet. 

Ekonomsko i demografsko iscrpljivanje tradicionalnih ruralnih zajednica, kao posledica agrarno-svojinskih državnih intervencija (agrarna reforma, kolektivizacija, komasacija zemljišta u Vojvodini između 1945. i 1960.) i tehnološko-ekonomskog napretka poljoprivrede, doprinelo je korenitim promenama u ruralnom sektoru bunjevačkog etniciteta u Vojvodini. Rezultati popisa stanovništva Srbije iz 2002. godine pokazuju (Tabela 4) da u dvadeset bunjevačkih naselja severne Bačke poljoprivredno stanovništvo učestvuje sa svega 7,15%, što je za jednu trećinu manji udeo u ukupnom stanovništvu od vojvođanskog proseka.

Tabela 4

 

U okviru ukupnog poljoprivrednog stanovništva dvadeset bunjevačkih naselja, aktivno poljoprivredno stanovništvo, koje obavlja svoje zanimanje, čini 58%, a individualne poljoprivrednike 46% (razliku od 12% čine poljoprivredni radnici zaposleni kod poslodavaca-poljoprivrednika). U ženskom poljoprivrednom stanovništvu svoje zanimanje obavlja samo 20% u čemu 17% u svojstvu individualnog poljoprivrednika (samo 3% zaposlenih kao poljoprivrednih radnica). Izdržavano poljoprivredno stanovništvo u posmatranim bunjevačkim naseljima iznosi 42% (u ženskom stanovništvu 27%) što je na nivou vojvođanskog proseka. Najbrojnija kategorija izdržavanog poljoprivrednog stanovništva čine domaćice (12%) što je za jednu petinu iznad vojvođanskog proseka. Deca predškolskog uzrasta (7%) i učenici osnovne škole (9%) u ovde posmatranom poljoprivrednom stanovništvu zastupljeni su neznatno ispod vojvođanskog proseka, dok su učenici srednjih škola (4%) i studenti (1,5%) zastupljeni u većem procentu od vojvođanskog proseka (učenika srednjih škola ima više za skoro jednu petinu). 

Agrarna struktura, vlasništvo nad zemljištem i posedovanje poljoprivrednog gazdinstva, važni su za razumevanje ruralnih bunjevačkih etničkih zajednica. Na osnovu popisa stanovništva Srbije 2002. godine može se konstatovati da gazdinstvo poseduje 5,29% ukupnog stanovništa dvadeset naselja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, što obuhvata tri četvrtine poljoprivrednog stanovništva ovih naselja, dok jednu četvrtinu (25,69%) čine „bezemljaši“, stanovništvo bez poljoprivrednog gazdinsta. U poređenju sa prosekom Vojvodine, poljoprivredno stanovništvo koje poseduje gazdinstvo u dvadeset posmatranih naselja je znatno manje zastupljeno (na nivou od 67% vojvođanskog proseka). 

Realne društvene, potrošačke i demografsko-reproduktivne jedinice etničkih zajednica predstavljaju domaćinstva koja obuhvataju pojedince ili članove porodice (roditelje bez ili sa decom, pripadnike starijih generacija). Domaćinstva su, osobito u poljoprivrednom stanovništvu, u simbiozi sa gazdinstvom kao svojim proizvođačkim sektorom. Na osnovu rezultata popisa stanovništva Srbije 2002. godine (Tabela 5), može se konstatovati da u dvadeset naselja značajnih za bunjevačku populaciju Vojvodine, ima nešto više od 73 hiljade domaćinstava sa prosečno 2,76 člana po domaćinstvu.

Tabela 5  
 

Među svim domaćinstvima, značajan je udeo samačkih domaćinstava (23%), posebno kod poljoprivrednih domaćinstava koja ne poseduju gazdinstvo (25%). Preko 56% ukupnog broja domaćinstava u posmatranim naseljima, čine ona sa dva, tri ili četiri člana. Brojnija domaćinstva, sa preko pet članova, ne prelaze 10% ukupnog broja domaćinstava. U poređenju sa Vojvodinom, za posmatranih dvadeset naselja karakteristična su domaćinstva sa jednim ili dva člana. Za poljoprivredna domaćinstva, koja poseduju gazdinstvo, karakteristična su ona sa tri ili četiri člana s tim da je takva brojnost ovih domaćinstava iznad vojvođanskog proseka. Domaćinstva sa pet i više članova, bilo da poseduju ili ne poseduju domaćinstvo, u pogledu brojnosti svojih članova su ispod vojvođanskog proseka (zaostaju od 15% do 50%). Ovo zaostajanje, depopulacija domaćinstava u naseljima važnim za vojvođanske Bunjevce i bunjevačke Hrvate, još je izrazitije u poređenju sa Centralnom Srbijom (indeks prosečnog broja članova domaćinstava ukupno je na nivou 91,73, poljoprivrednih domaćinstava sa gazdinstvima na nivou 87,56 a onih bez gazdinstava na nivou 97,31). 

Iz uvida u brojnost domaćinstava u dvadeset naselja važnih za reprodukciju bunjevačkog stanovništva severne Bačke, naziru se neke od karakteristika porodica kao izvora i osnovnog oslonca demografskog procesa ovog stanovništva. Prostu reprodukciju stanovništva obezbeđuje tek 28% domaćinstava a bezmalo 50% ukupnog broja domaćinstava u posmatranih dvadeset naselja (sa jednim ili dva člana) dospelo je u zonu gubljenja potencijala za sopstvenu demografsku reprodukciju. To su domaćinstva u odumiranju. Detaljnija analiza porodica prema tipu i broju dece u pomenutim naseljima potpunije osvetljava ovu zabrinjavajuću demografsku situaciju vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (Tabela 6).

 

Tabela 6  
 

Popisom stanovništva Srbije 2002, godine u dvadeset naselja važnih za opstavak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata utvrđeno je postojanje ukupno 57.769 porodica, od čega 30% porodica bez dece, 34% porodica sa jednim detetom i 30% porodica sa dvoje dece. Preostalih 5 do 6% porodica uspele su da podignu tri ili više potomaka. U 57% porodica sa decom konstatovano je da žive potomci mlađi od 25 godina starosti i to u proseku 1,6 dece po porodici (potomci mlađi od 25 godina osamostalili su se u oko 12% anketiranih porodica). Ovi podaci su neznatno iznad vojvođanskog proseka (102,41), kada je reč o zastupljenosti porodica sa decom do 25 godina starosti, a neznatno su ispod vojvođanskog proseka (96,27), kada je reč o prosečnom broju takve dece po porodici.

Analiza tipa porodice u dvadeset posmatranih naselja, pokazuje da u toj sredini, među ukupno 40.339 porodica, preovlađuju porodice bračnih parova sa decom (77,15% slučajeva), ali su konstatovane takođe krnje porodice majke (18,78%) ili oca (4,07%) sa decom. U poređenju sa vojvođanskim prosekom, u dvadeset relevantnih naselja naglašeno je prisustvo pomenutih krnjih porodica majki sa decom mlađom od 25 godina (indeks 116,04) i otaca sa takvom decom (indeks 111,20). 

Malopre analizirane demografske karakteristike domaćinstava i porodica u naseljima važnim za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, mogu se povezati sa položajem pripadnika tog stanovništva u društvenoj podeli rada i na tržištu rada. Iz činjenice da se većina ovog stanovništva preselila u četiri gradska naselja severne Bačke, proizlazi da poljoprivreda i seoska ekonomija ne zadovoljavaju njegova ekonomska i socijalna očekivanja. Šta se, pak, može konstatovati o mogućnostima koje pripadnicima stanovnoštva bunjevačkog etničkog porekla stoje na raspolaganju u pogledu ekonomske aktivnosti, prvenstveno u četiri gore naznačene gradske sredine u kojima većina traži oslonac svoje ekonomske egzistencije?

 

Tabela 7  
 

Rezultati popisa stanovništva Srbije 2002. godine pokazuju da, u posmatranih dvadeset naselja, ukupno ekonomski aktivno stanovništvo obuhvata 71.150 osoba ili 35,64% ukupnog stanovništva, u čemu žensko aktivno stanovništvo obuhvata 31.168 osoba ili 30% ukupnog ženskog stanovništva (Tabela 7). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, nivo ekonomske aktivnosti ukupnog stanovništva posmatranih dvadeset naselja saobražen je sa odgovarajućim vojvođanskim prosekom (indeks 103) dok je nivo ekonomske aktivnosti ženskog stanovništva dvostruko viši nego u celini Vojvodine (indeks 211). 

Posmatrajući raspored aktivnog stanovništva dvadeset relevantnih naselja, na tri osnovna sektora ekonomije, može se konstatovati da je u primarnom sektoru (proizvodnja sirovina) angažovano 15,44% ukupnog aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje (ukupno žensko aktivno stanovništvo je u ovom sektoru angažovano sa 11,17%), u sekundarnom sektoru (prerađivačka industrija) angažovano je 34,37% ukupnog aktivnog stanovništva (29,18% aktivnog ženskog stanovništva) a u tercijarnom sektoru (usluge, društvene delatnosti) angažovano je 50,19% ukupnog aktivnog stanovništva (59,65% aktivnog ženskog stanovništva). Žensko aktivno stanovništvo je srazmerno više angažovano u delatnosti trgovine (17,33% prema 15,26%), kao i u delatnosti hotela i restorana (5,43% prema 2%), obrazovanja (7,57% prema 4,6%) i zdravstvenog i socijalnog rada (13,56% prema 7,68%). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, angažovanost aktivnog stanovništva odskače u delatnostima zdravstvenog i socijalnog rada (indeks 129), saobraćaja, skladištenja i veza (indeks 144), trgovini i servisnim uslugama (indeks 119), prerađivačkoj industriji (indeks 112), finansijskom posredovanju (indeks 114), ostalim komunalnim, društvenim i ličnim uslugama (indeks 117). 

Ukupni demografski proces i društveno-ekonomske aktivnosti stanovništva dvadeset naselja važnih za opstanak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata dobija izraz u ekonomskoj strukturi ovog stanovništva (Tabela 8). 

Ukupno aktivno stanovništvo u analiziranim naseljima obuhvata 90.704 osobe što čini 45,44% ukupnog stanovništva tih naselja. U momentu popisa stanovništva (31. mart 2002. godine) 68,26% ovog ukupno aktivnog stanovništva obavljalo je zanimanje dok ostalih 31,74% nije bilo uključeno u ekonomski proces. U slučaju ženskog stanovništva, u kategoriju ukupnog aktivnog stanovništva spadalo je 38,22% ukupnog ženskog stanovništva od čega je zanimanje obavljalo 78.25% a van ekonomskog procesa je bilo 21,75% žena. Iz ovim podataka je očigledna disproporcija u nivou aktivnosti ženskog i muškog stanovništva. Od ukupno 95.387 osoba muškog pola, u ukupno aktivno stanovništvo računa se 50.873 osobe ili 53,33%, a od 104.227 osoba ženskog pola u ukupno aktivno stanovništvo računa se 39.831 osoba ili 38,22% (u odnosu na ukupno stanovništvo, u 2002. godini zanimanje je obavljalo 41,92% muškaraca i samo 29,9% žena). Delimično ova rodna disproporcija u ekonomskoj aktivnosti je posledica dužeg životnog veka žena ali se time razlozi diskriminacije žena u ekonomskoj delatnosti ne iscrpljuju. U odnosu na vojvođanski prosek, ove disproporcije su u posmatranih dvadeset naselja nešto izraženije (indeks 104).

 

Tabela 8  
 

U odnosu na vojvođanski prosek, za dvadeset naselja važnih za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, karakteristične su još dve dirpoporcije: veća zastupljenost lica sa ličnim prihodom i manja zastupljenost izdržavanog stanovništva. Lica sa ličnim prihodima (penzioneri, primaoci stipendija, i sl.) u ukupnom stanovništvu analiziranih naselja je 23,2% a u ženskom stanovništvu udeo ove kategorije ekonomski obezbeđenih osoba je 25.74%. Oba ova pokazatelja su u dvadeset posmatranih naselja značajno iznad vojvođanskog proseka (indeksi 115 odnosno 122). Kada je reč o izdržavanom stanovništvu (maloletni članovi porodice, članovi bez prihoda, nezaposleni i sl.) u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja udeo takvih osoba iznosi 31,24% a u ženskom stanovništvu 35,95%. Oba ova pokazatelja su značajno ispod vojvođanskog nivoa (indeksi 90 odnosno 85).

Za posmatranih dvadeset naselja, važnih za razumevanje društveno-ekonomskog položaja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, može se zapaziti kao karakterističan podatak o licima na radu – boravku u inostranstvu do jedne godine (u momentu popisa stanovništva 2002. godine). Podatak o samo 239 lica na radu – boravku u inostranstvu, što iznosi samo 0,12% ukupnog stanovništva, i, u odnosu na vojvođanski prosek rada – boravka u inostranstvu dostiže jedva 73%, upućuje na slabu pokretljivost posmatranog stanovništva i, u daljoj analizi (ne računajući prepreke viznog režima i sl.), na nedovoljnu pripremljenost-obrazovanost za nastup na inostranom, prvenstveno evropskom tržištu rada. Može se zapaziti da na rad u inostranstvo odlaze pojedinci bez članova porodice, što ukazuje na sezonski, privremeni karakter takvih radnih nastojanja, odnosno, na odlazak na rad u inostranstvu neoženjenih-neudatih mlađih osoba. 

Dnevnik studija o prošlosti i budućnosti malih etniciteta u EU

Postavio sam Blog na Word Pressu  http://skender021.wordpress.com/  sa sledećom svrhom.

Mali etniciteti, etničke grupe, “manjine” se nadaju prosperitetu i razvoju u perspektivi evropskih integracija. Očekuju ostvarenje šanse integracije, razvoja svojih kulturnih svojstava i demokratskih potencijala.

Koliko je ova nada utemeljena u stvarnosti evropskih integracija?

Koje naučne koncepcije pružaju razumnu, kritički proverljivu orijentaciju u traganju za realnom vizijom budućnosti malih etniciteta?

U novom Blogu, vodim “zapisnik”, recenzentske beleške, radni dnevnik studija kojima tragam za odgovorima na gore postavljena pitanja.

Ovaj blog nastoji da otkrije širi teorijski okvir za konkretnije studije Bunjevaca. 

Šta iz studije o Bunjevcima ne može da izostane?

Mapa Velike Hrvatske sa sajta: URL: http://sr.wikipedia.org/wiki/Велика_Хрватска

Mapa Velike Srbije prikazana na sajtu: URL:http://avaxhome.ws/ebooks/Politics_Sociology/dr_seselj_dok_patriote_obnavljaju.html

U NSB (Nacionalni Savet Bunjevaca) je pokrenuta inicijativa za publikovanje Brošure o Bunjevcima. Brošura je opravdana kao informativni materijal za širu publiku – kako bunjevačku tako i za druge zainteresovane čitaoce. Otklanjanje zabuna, jednostranih tumačenja etnogeneze Bunjevaca, dovođenje Bunjevačkog pitanja u okvir samoodređenja Bunjevaca kao demokratskog subjekta – opravdava inicijativu NSB. Nacrt Brošure je napisan i ovo su moja zapažanja uglavnom o vitalnim pitanjima koja nisu obuhvaćena u tom tekstu.

Autohtonost Bunjevaca. – Argument o autohtonosti Bunjevaca na tlu Bajskog trokuta je važan za razumevanje njihovog nacionalnog razvoja. Tezom o iskonskom slovenskom poreklu Bunjevaca, teško može da se naučno utemelji tumačenje nacionalnog razvoja Bunjevaca od XVIII veka do danas. Takva argumentacija sa stanovišta etnologije teorijski se oslanja na primordijalističku koncepciju etnogeneze (stav da su nacije direktni potomci jednog etnosa - ovo je danas kritikovana teorija). Lev Gumiljov je poznati ruski primordijalist, na čiju koncepciju se oslanja Evroazijski ruski nacionalizam. Kod nas je Šešeljev srpski nacionalizam zasnovan na takvoj koncepciji -- svi Južni Sloveni potiču od iskonskih Srba, itd. (videti dr Vojislav Šešelj, Ideologija srpskog nacionalizma, URL: http://rapidshare.com/files/22467238/dr_vojislav_seselj_ideologija_srpskog_nacionalizma.pdf)

Bunjevci su u XVII veku u južnu Ugarsku doseljeni sa formiranim etničkim identitetom. -- Etnogeneza naroda u prapostojbini Bunjevaca u zapadnom Balkanu traje od polovine 14 veka (početak delovanja Franjevaca u Bosni i Hercegovini u okviru redodržave Bosne Srebrene). Katoličko pokrštavanje „Vlaha“ je bila misija Franjevaca (to je „istorija u senci“ o kojoj se ne govori u tumačenjima etnogeneze prednacionalnih etniciteta – budućih nacija Hrvata, Srba, Bošnjaka... ). Tu je do polovine XVIII veka razvijen etnički identitet Bunjevaca. -- Doseljavanjem u Bačku-vojnu krajinu etnički identitet Bunjevaca nastavlja evoluciju ka nacionalnom identitetu. To je bitno za razumevanje autohtonosti Bunjevaca u Bajskom trokutu! -- U starom kraju - Hercegovina, zapadna Bosna, Dalmatinska Zagora, Lika (Slavonija je naseljena Bunjevcima u isto vreme kada i Bačka ali su se u Slavoniji Bunjevci asimilovali u Hrvate) - razvoj hrvatskog nacionalizma (antimađarskog) potiskuje Bunjevački identitet, asimiliše ga u Hrvatski nacionalni identitet. Ovo je komplikovan proces jer se Bunjevci-intelektualci (uključujući Ante Starčevića) javljaju kao najaktivniji nosioci Hrvatske nacionalne ideje. U tome se može tražiti objašnjenje izuzetnog asimilatorskog nastojanja hrvatskog nacionalizma prema bačkim Bunjevcima, koji su se etnički razvijali, tokom stoleća ipo, izolovano od procesa izgrađivanja hrvatske nacije. -- U Brošuri se, takođe, mora objasniti postupak Titove vlasti 1945. kojim je birokratskim dekretom negiran etnicitet bačkih Bunjevaca. U malopre naznačenoj asimilaciji Bunjevaca u Hrvate treba tražiti to objašnjenje. Homogenizacija Hrvatske nacije još traje (još su jaki etnički identiteti Hercegovaca, kajkavskih Zagoraca, čakavskih ostrvljana, Istrijana) pa regeneracija nacionalnog identiteta Bunjevaca remeti taj proces dovršavanja homogenizacije. -- Ovome treba dodati aspiracije Hrvatskog etno-nacionalizma prema Sremu i Bačkoj (videti kartu velike Hrvatske).

Argument o Bunjevcima kao konstitutivnom narodu Srbije. -- Bunjevci u Ustavu Srbije u ovom smislu nikada nisu pominjani. Takav status Bunjevcima srpski nacionalisti neće dati (a srpski nacionalizam se pokazao kao moćan faktor izgradnje Srbije kao etno-nacionalne države). -- U Brošuri nedostaje odnos prema srbizaciji Bunjevaca. Podaci poslednjeg popisa stanovništva pokazuju da većina Bunjevaca u Vojvodini danas kao maternji jezik identifikuje srpski jezik. Takođe nema odnosa prema Jugoslovenstvu -- bratstvo-jedinstvo je značilo legitiman razvoj nacionalnosti koje su u SFRJ imale svoje republike. -- Bunjevci su u školskom sistemu Srbije obrazovani u kulturnom okruženju dominantne srpske nacije. (Tokom svog 16-togodišnjeg školovanja nisam o Bunjevcima čuo ni reči. No, još kao gimnazijalac, zahvaljujući elegiji o Bunji, sjajnog pripovedača Veljka Petrovića, shvatio sam dubinu istorijskog usuda Bunjevaca.) Ovaj proces akulturacije nije imao oblik prisilne asimilacije dok je postojao kontakt sa izvornom bunjevačkom kulturnom sredinom. Usvajanje kulture dominantnog etniciteta je imalo karakter integracije. Krajnji efekt za Bunjevce, koji su prošli proces obrazovanja, je kulturna asimilacija (usvajanje srpskog standardnog jezika-ekavice, zaboravljanje ikavice, zaboravljanje običaja, pogotovo onih zasnovanih na katoličkoj tradiciji, itd.). Za Bunjevce koji su nastavili da žive u bunjevačkom kulturnom okruženju (Subotica, delom u Somboru, u selima) efekt integracije je postepeno vodio ka asimilaciji u kulturu dominantnog etniciteta (tzv. prirodna ili automatska asimilacija o kojoj govori Feher Ištvan objašnjavajući nestanak Bunjevaca i Hrvata i drugih narodnosti u Mađarskoj). -- Promena etničkog sastava stanovništva Vojvodine, masovna preseljavanja stanovništva (nakon popisa 2002 udeo Srba je porastao na više od 67%) doprinosi stvaranju kulturnog okruženja koje vodi Feherovoj prirodnoj asimilaciji. – Nad ovim promenama nema smisla lamentirati ali je neophodno objašnjenje kardinalnih demografskih transformacija društveno-kulturne sredine Vojvodine u kojoj se odvija etnogeneza Bunjevaca.

Bunjevci kao poseban južnoslovenski etnicitet. -- Važan argument koji nalazi uporište u etnogenezi Bunjevaca, kako u starom kraju - Bosni, Hercegovini, Dalmaciji (rad Franjevaca), tako i, naročito, posle doseljavanja u Bajski trokut u XVII veku. Važno je razumeti razvoj bunjevačkog etničkog identiteta na osnovu kulturno-religijske (katoličke) homogenizacije etničkih grupa različitog porekla (znatan broj je nazivan Vlasima -- videti "Povijest Bosne" Noela Malcolm-a). Treba razlikovati etnički identitet od kasnije razvijenih elemenata nacionalnog identiteta Bunjevaca - kao odraza stvaranja nacija Nemaca, Mađara, Srba od početka XIX veka, posebno posle 1848 godine. Poseban je značaj zajedničke sudbine Bunjevaca kao militara-graničara tokom XVIII veka i borbe za očuvanje stečenih privilegija posle ukidanja Bačke vojne granice posle 1751 godine. Bitno je da se pokaže da su Bunjevci počeli da se razvijaju kao nacija uporedo sa razvojem Mađarske i Srpske nacije - ali da nisu imali demografski potencijal da obrazuju sopstvenu državu (pogibije mladih ljudi u militarnoj službi i odnarođivanje inteligencije). Bunjevci su primer male nacije bez države (kakvih ima u savremenoj Evropskoj Uniji).

Brošura treba da trasira jasnu perspektivu razvoja Bunjevaca kao etniciteta i kao nacije (čini se da nacrt Brošure nedovoljno razlikuje ova dva pojma). -- Prvo, obnova etničkog identiteta i modernizacija kulture (obnova veza među Bunjevcima bilo da su asimilirani u Mađarsku naciju, ili da su na putu asimilacije u Hrvatsku naciju kao bunjevački Hrvati, ili da su integrisani u srpsku-jugoslovensku kulturnu sredinu ili da su nacionalno identifikovani Bunjevci). Važno je da se trasira razvoj institucija obnove i oživljavanja bunjevačke tradicije (ostaje problem njene utemeljenosti u katoličanstvo: Katolička crkva deluje kao činilac homogenizacije Mađarske i Hrvatske nacije još odkako je Josif II proterao Franjevce iz Bačke početkom XIX veka). -- Brošura ne može ostati bez stava prema bunjevačkim Hrvatima – da su oni pripadnici Bunjevaca kao etniciteta, da njihovo nacionalno opredeljenja kao Hrvata ne negira njihov bunjevački etnički-kulturni identitet. Važno je otkloniti nacionalističku isključivost među Bunjevcima različitih političkih-nacionalnih orijentacija. I Hrvati i Bunjevci u Bačkoj se moraju integrisati u demokratsku državu Srbiju kao pripadnici srpske građanske-političke nacije – što je problem ako se posmatra sa stanovišta i srpskog i hrvatskog etno-nacionalizma. -- Drugo, aktuelno je osmišljavanje perspektive razvoja nacionalnog identiteta Bunjevaca (a da se ne stvore iluzije etno-nacionalizma). To se odnosi na borbu za demokratska prava, partnerski odnos Bunjevaca i Srba odnosno Mađara u razvijanju zajedničkog identiteta Evropljana, korišćenja šansi evropskog regionalizma, itd. Nezaobilazna je politička borba Bunjevaca i vojvođanskih Srba, kao i drugih nacionalnih manjina, za autonomiju Vojvodine (to znači borbu za demokratsku evropski Srbiju, za Vojvodinu kao evropsku regiju, borbu sa birokratskim centralizmom ali i separatizmom.) Važno je da Brošura pokaže šanse koje donose evropske integracije i da ukaže na puteve njihovog ostvarenja.

Za tumačenje prošlosti kao i odlučivanje u sadašnjosti, bitna je vizija budućeg razvoja Bunjevaca i njegovih mogućih ishoda. Šta nauka zna o mogućnostima razvoja malih etniciteta?

Male etničke/ nacionalne zajednice zavise od zbivanja u svom okruženju, u tzv. domaćinskoj (host) zajednici. To se odnosi na prekomorske, nekadašnje kolonijalne destinacije emigranata različitog etničkog porekla (dolaskom u host-zajednicu i prihvatanjem njenog državljanstva, podrazumeva promenu nacionalnosti). Kanada je dobar primer jer se njen politički-državni sistem prema imigrantima ne odnosi na asimilatorski način, nego se oslanja na strategiju integracije. Šta kanadski primer pokazuje?

Doseljeničke etničke skupine se na različite načine razvijaju (o zajednicama se može govoriti ukoliko se etniciteti organizuju, politički artikulišu) .

Prvo, neke se u kratkom periodu (već u drugom-trećem pokolenju) asimilišu u Kanađane engleskog (ili francuskog) jezičko-kulturnog okruženja. Drugi se relativno sporo integrišu u svoje novo kulturno okruženje zadržavajući svoje etničke kulturne osobenosti ali učestvujući u političkom, kulturnom, naučnom, itd. razvoju svoje nove domovine. (Ovo je bitno - da li učestvuju, doprinose razvoju kulture svog okruženja, na prepoznatljiv način, i uz prihvatanje, uvažavanje i priznavanje njihovog kulturnog doprinosa od strane većinske-host zajednice-države).

Ovaj drugi modalitet razvoja malih etniciteta, posmatrano na dugi rok, nolens-volens evoluira u proces asimilacije. Ovde je važno razumevanje Feherovog praga od kojeg teče nepovratni proces prirodne ili automatske asimilacije, gde nestaje etnička zajednica a ostaje eventualno Gumiljovljev "reliktni etnicitet" (usled mešovitih brakova, samoizolacije mladih naraštaja od kulture pradedova, itd.). Može se smatrati da narušavanje demografske ravnoteže u multietničkoj populaciji, formiranje dominantne etničke grupe, predstavlja prvu naznaku pomenutog praga. Shodno Feheru, kao „pravilo palca“, ovaj prag se može kvantifikovati momentom svođenja udela nekog etniciteta na ispod 2% u ukupnoj populaciji. (Ovde se otvara važno pitanje: Šta se zna o prirodi pomenutog evolutivnog ishoda integracionih procesa? Na ovo pitanje Gumiljov je pokušao da odgovori svojom studijom o "Kraju i novom početku". Šta u ovom smislu donosi Evropejstvo?)

Treći modalitet razvoja (ne odnosi se na Kanadu) -- forsirana asimilacija pod uticajem državne nacionalne politike, onemogućavanje školovanja na maternjem jeziku, zabrana etnonima, govora na javnim mestima, prećutkivanje prisustva etničke grupe, što vodi do marginalizacije manjinskog etniciteta, njegove diskriminacije i gašenja. Ovakav primer asimilacije prekim putem, daje primer Mađarske između 1945 i 1990 godine (prema Feher Ištvanovoj studiji "U poslednjem minutu") a sličan efekt imala je i kategorizacija Bunjevaca kao Hrvata posle 1945 do 1990 u Vojvodini. Cilj takve strategije asimilacije je ubrzana homogenizacija, "topionica" svih etniciteta u jedinstvenu naciju (sa većinskim etnicitetom kao dominantnom kulturom). Ovaj modalitet nacionalne politike ima podsticaj u postojanju etnički heterogene populacije/ naroda od koje počinje izgrađivanje nacije. Primer ovog modeliteta su Mađari koji su početkom 19 veka počeli izgradnju svoje države-nacije sa samo oko 50% etničkih Mađara u stanovništvu na teritoriji tadašnje Ugarske. Isto se može reći i za izgradnju država Srba i Hrvata na tlu etnički šarolikog Balkana. To je širi okvir u kojem se može shvatiti istorija Bunjevaca.

Razvoj, preciznije - izgrađivanje nacije od strane države, ima smisla u okolnostima borbe nacija za prestiž i prevlast, pogotovo ako su nacije nastale na tlu interferencije, preklapanja interesa (primer zapadnog Balkana sa njegovom nejasnom linijom podele između Istoka i Zapada, Pravoslavlja i Katoličanstva, Hrišćanstva i Islama). Ovaj smisao se menja u okviru evropskih integracija - uticaja superstrukture Evropske unije, koji donosi labavljenje okvira država-nacija. Kakve promene ovo donosi za Bunjevce i, uopšte, za istorijski asimilovane ili polu-asimilovane male etnicitete? Odgovor na ovo pitanje daju primeri autohtonih nacija bez države (Sami u Skandinaviji, Velšani u Velikoj Britaniji, itd.). Zasada nema jednoznačnog odgovora (primer borbe Sami/ Laponaca u Norveškoj, Švedskoj, Finskoj, Rusiji - videti studije Eriksena).

Vizija budućnosti Bunjevaca pretpostavlja davanje odgovora na ova i niz drugih pitanja. Ostajanje u okvirima antagonizma etnonacionalizama (Srbi-Hrvati) sprečava da se sagleda iole realno budućnost Bunjevaca.

Gornje napomene se oslanjaju na studijske uvide koji još traju. Za Brošuru je bitno da njeni autori imaju u vidu svrhu – efekte koje promocija ovog teksta namerava da postigne. U svakom slučaju, Brošura kod Bunjevaca treba da stvori uverenje da njihov opstanak i razvoj ne može da obezbedi niko drugi do njih samih, da istorija pokazuje da jadikovanje nad sopstvenom sudbinom nije odlika naroda koji utiče na svoju budućnost.

Bajski trokut – zavičaj bačkih Bunjevaca

Mapa URL: http://cograf.hu/lexikon/foldrajz/bacs-kiskun-megye-terkepe.html
Crvenim slovima – naselja Bunjevaca i Šokaca u Mađarskoj. Sive podloge – naselja Šokaca, zelene i plave podloge – naselja Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (plave podloge – naselja koja nisu raspoređena na geografski tačne lokacije).

Etnička skupina Bunjevaca u mađarskom delu Bačke živi u naseljima Baja, Bácsalmás (Bačalmaš), Csávoly (Čavolj), Csikéria (Čikerija), Felsőszentiván (Gornji Sv. Ivan – predgrađe Baje), Gará (Gara), Katymár (Kaćmar), Vaskút (Vaškut) i Mátételke (Mateović). U istom području u naselju Hercegszántó (Santovo) žive Bački Šokci a u naseljima Bátya (Baćin), Dusnok (Dušnok), Erd, Ercsi (Erči), Tököl (Tukulja) žive Bački Hrvati. Pogled na mapu (videti navedenu web-stranicu) pokazuje da su etničke skupine Bunjevaca i Hrvata prostorno grupisane i razgraničene – Bunjevci su grupisani u prostoru Bajskog trokuta a Hrvati severnije uz Dunav u blizini Budimpešte.

Analiza podataka iz popisa stanovništva Vojvodine 2002 godine pokazuje da su, u vojvođanskom delu Bajskog trokuta, Bunjevci, bunjevački Hrvati i Šokci nastanjeni u sledećim naseljima (prikazana su sva naselja sa najmanje 30 osoba koje su se prilikom popisa izjasnile kao pripadnici navedenih etničkih skupina): Opština Subotica: Bajmok (Bunjevci 1266, Hrvati 700), Bački Vinogradi (B 10, H 14), Bikovo (B 411, H 563), Višnjevac (B 41, H 7), Gornji Tavankut (B 481, H 546), Donji Tavankut (B 787, H 1234), Đurđin (B 251, H 677), Kelebija (B 133, H 138), Ljutovo (B 379, H 308), Mala Bosna (B 283, H 621), Mišićevo (B 150, H 35), Novi Žednik (B 398, H 206), Palić (B 335, H 399), Stari Žednik (B 327, H 727), Subotica (B 10870, H 10424), Hajdukovo (B 49, H 40), Čantavir (B 24, H 22), Šupljak (B 58, H 25); Opština Sombor: Aleksa Šantić (B 78, H 129), Bački breg (B 4, Hrvati-Šokci 738), Bački Monoštor (B 7, HŠ 2043), Bezdan (B 11, HŠ 424), Gakovo (B 10, H 101), Doroslovo (B 0, HŠ 84), Kljajićevo (B 16, H 52), Kolut (B 1, HŠ 128), Riđica (B 9, H 63), Svetozar Miletić (B 217, H 581), Sombor (B 2222, H 3197), Stanišić (B 24, H 367), Stapar (B 10, H 50), Čonoplja (B 113, H 129).

Prema dva poslednja popisa stanovništva Vojvodine kao pripadnici Bunjevačkog etniciteta izjasnilo se 21236 osoba u 1991 godini, odnosno, 19776 u 2002 godini. Uzimajući kao orijentaciju proporciju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u opštinama Subotica i Sombor 2002 godine (odnos 1:1,31), u ukupnom broju Hrvata u Vojvodini bunjevački Hrvati činili su 27735 ili 38,24% u 1991 godini, odnosno, 25828 ili 45,68% u 2002 godini. Ostali vojvođanski Hrvati (nisu bunjevačkog etničkog porekla) činili su 1991 godine 44793 osobe a 2002 godine 30718 osoba. Tendencija opadanja pogađa znatno više Hrvate nego oba bunjevačka etniciteta u Vojvodini. Može se očekivati da će se tokom tekuće decenije ova tri etniciteta brojčano izjednačiti. (Broj Hrvata se može smanjiti takođe za nekoliko hiljada osoba u korist onih koji se izjašnjavaju kao Šokci.)

Podaci o rasporedu Bunjevaca i Hrvata u mađarskom delu Bačke potiču iz studije Feher Ištvana koja nosi opominjući naslov „U poslednjem minutu“. To je detaljna studija o teoriji i istoriji narodnosti u Mađarskoj 1945-1990, objavljena 1993 godine u Budimpešti. Ova studija zaslužuje pažnju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini (pogledati web-stranicu: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/Az_utolso_percben/index.htm).

Osim što razjašnjava pojmove, čija konfuzija služi instrumentalizaciji „rađanja nacija“, Feherova studija otkriva naličje principa nacionalnih politika, koje su, posle 1945 godine, proklamovale države realnog socijalizma – posebno Mađarska - ali kojih se, u stvarnosti, nisu pridržavale. Ova studija je usredsređena na „poslednje minute“ procesa asimilacije etniciteta (etničkih skupina) u Mađarskoj, čije otkrivanje – po uverenju Fehera – omogućuje borbu za usporavanje i obustavljanje njihove asimilacije u „homogenizovanu“ državu-naciju.

Feher tretira nacionalno pitanje kao sferu međunarodnih odnosa a ne samo kao unutrašnje pitanje ljudskih prava, što naglašava dužnost matičnih država-nacija da se bore - na osnovu međunarodnih normi - za svoju narodnost u drugim državama. Feherova studija ostaje bez odgovora na pitanje koje posebno dotiče Bunjevce: kako da se odupre asimilaciji mala etnička skupina iza koje ne stoji država?  

Note on the Bunjevci question - Beleška o Bunjevačkom pitanju

Note on the Bunjevci question

I am trying to reconstruct Bunjevci (Bunyevtsi) of Bačka (Batska) ethnicity heritage map as the orientation in understanding their actual development possibilities. This is neither easy nor "comfortable" endeavour.

Bunjevci from Bačka were colonized in the former southern Hungary from region of Bosnia and Herzegovina and Dalmatia since 15 century, mainly during two massive settling campaigns in 1622 and 1686 year. Bunjevci recently live in Bačka region, which is divided between Serbia (his northern Autonomous Province of Voyvodina) and Hungary after 1919 year. After the First World War Trianon treaty disunited traditional homeland of Bunjevci, so called Baja’s triangle (Baya's triangle) – the area between three towns Baja-Subotica-Sombor, in two parts in nearly fifty-fifty proportion. Bunjevci people remained in two nation-states – in defeated and shortened Hungary, and in new emerging State of Serbs, Croats and Slovenes, after 1929 named as Kingdom of Yugoslavia. 

Ethnic Bunjevci from Western Balkan region, were one of the socio-cultural and political basis of Croatian nation building. About ethnogenesis of Bunyevci in the West Balkan region and their participation in Croat nation building see   http://www.vrilo-mudrosti.hr/razno-povijest.htm#stanovnistvo. (One of military head commanders which defend Austrian empire against Hungarian revolution in 1848 and Coatian ban, Count Josip Jelačić, came from Bunjevci ethnicity, was born in Petrovaradin, today part of Novi Sad). 

Expanding Croatian nationalism (process of Croatian nation building) had eliminated Bunjevci ethnicity trying to homogenize heterogeneous ethnicities which were the nation building "substance". (Bunjevci have different ethnic roots - mainly from primordial Croats, but also from Serbs, Illirs, etc.). Croatian nation building (during 18 and 19 centuries) sociologically were based on absorption of ethnically heterogeneous but catholic baptised peoples from west Balkan region (especially from Herzegovina, western Bosnia and mountain part of Dalmatia), where Greko- and Roman- Christian churches conflicted during long period after the Great Schism in 1054. This antagonism of Christian churches became the reason of animosity between Croatian and Serbian nationalisms till recent times. 

Bunjevci from Bačka has been developing in isolation from the ethnogenesis and nation building process of same people in mentioned region of western Balkan. Till the end of 18 century, Bunjevci were headed by Bosnian Franciscans (Roman Catholic friar order), who contributed to revival of their ethnic identity and to development of their literacy and literature. After abolition of military cordon in Bačka (1751), Bunjevci were faced with the problem of abolition of own former privileged landowning status and with the colonization of German and other ethnic peasants which was organized by Austrian authorities. In the period between 1750 and 1850 Bunjevci passed through forced change of their way of life (switch to stationary agriculture, dissolution of traditional community-like family cooperative, urbanization) followed by loss of military privilege and Austrian monarchy authority decline (transfer of political power from Wien to Budapest).

In this historically dynamic process, Bunjevci developed specific ethnic and national identity clashing with German and Hungarian nationalisms. This process had a limited range because of impossibility of the authentic educated civil community development. (Characteristic of Bunjevci was assimilation of officialdom, clergy, educational personnel into dominant ethnic culture because of their training in the education system disconnected with Bunyevci culture). Alienation of the intelligentsia is not ceased to limit the national development of Bunjevci until recently.

During mentioned nation formation process, especially in 19 and beginning of 20 century, socio-cultural and political orientation of Bunjevci from Bačka was influenced by Serbian national movement in Southern Hungary (Vojvodina) and, after 1867 (formation of Austro-Hungarian monarchy), by Croatian nation building movement. Bunjevci in Bačka were historically in close coexistence with Serbs (especially in Sombor) during period of military cordoning (anti Turks defending system in Bačka which defended Northern Hungary and Austria). This was the basis of expectations that in state with Serbian ethnic majority, Bunjevci will be able to integrate as equal ethnicity and citizens with all cultural, religious etc. rights.  

After the State of Serbs, Croats and Slovenes (Yugoslavia) establishment, Bunjevci do not realize their expectations. In Voyvodina were not established educational system and other vital institutions for Bunjevci and their democratic representation in government. This was real basis for success of Croatian political promotion among Bunjevci (especially the Croatian Peasant Party of brother Radich). Poorer urban social strata among Bunjevci began affiliate to Croatian nation. The conservative Bunjevci from peasant and wealthier strata remain loyal to traditional ethnic affiliation. 

This ethnic and national bifurcation remained among Bunjevci till establishment of Communist Yugoslavia after 1944. Communist party (and their government), under the national-ideological influence of Croat leaders (Tito, Bakarich, Rukavina), politically, by bureaucratic force, categorized Bunjevci as Croats (without possibility to freely identify in population census, ethnic names of streets were transformed in Croatian ones, etc.). In this way, Bunjevci venish in Vojvodina during period 1945-1990.

After 1990 Serbian government headed by Socialist Party of Serbia (essentially nationalistic orientation) renewed ethnic-national status of Bunjevci in Voyvodina. Partly, this was strategic answer against Croatian influence in sensitive northern region of Serbia (during wars in Yugoslavia Subotica and the Serbia-Hungary border area, with Hungarian and Croatian population, was categorized as „crisis zone“.) In this way, Bunjevci were politically divided (Bunjevci versus Croats) and weakened as democratic subject. 

In such a situation, which strategy can be accepted as fruitful for future development of Bunjevci in Bačka? It seems to me that we can consider three strategies:

Firstly, the strategy of doing nothing, as it was during 1945-1990 period. This leads to marginalization and silent assimilation under dominant ethnos, as it happened with Bunjevci in Hungary. (Since 1945, Bunjevci were opened to the Yugoslav super-ethnic integration – in reality it was assimilation into culture of dominant Serbian ethnos: argument is – high percent of Bunjevci and Croats in Voyvodina which declared Serbian as their mother tongue).

Secondly, the croatization strategy that means assimilation of Bunjevci in Croatian nation with owerall cultural standardization and political loyalty to Croatia, but without possibility to participate in development of Croatian „high“ culture. (As M. Černelić documents, adverb „bunjevac“ in some regions of Croatia means a culturally primordial, „peasant“. Similar negative image of Croatian Bunjevci is made also by Serbian nationalists.) We must remember unavoidable unpleasant consequences of such a strategy in relations of nationally croatized Bunjevci with Serbs and Hungarians as dominant ethnicities in Voyvodina and Southern Hungary.

Thirdly, the strategy of authentic development of Bunjevci from the ethnic minority group toward the recognized national minority, that is, the stateless nation in the process of European integration of Serbia (and also Hungary and Croatia). This is the natural development strategy with integration in Serbian cultural and democratic environment, and with development of relationships with Croatian and Bosnian-Herzegovian societies and, together with this processes, integration into higher European structures and commitment to building of the European identity.

Which of mentioned strategies is achievable? Which factors in contemporary situation acting in fawor, and which against mentioned strategies?

It seems to be clear that one of deciding factors is the unfinished process of Serbian and Croatian nations building. Basically, these processes contains ending steps of ethno-national "melting pot" stage of so called national homogenization. Existence and self-identification of diferent ethnic groups, from the ethno-nationalistic point of view, may be understand as fragmentation of nations "ethnic body". Are the actual attacks of the part of Serbian political parties against authonomous status of Voyvodina in state structure of Serbia, a manifestation of this intra-ethnic tensions in Serbian nation? (It is truth that Voyvodinian Serbs has specific elements of ethnic identity, as it is the case with Šumadija Serbs or Herzegovina Serbs, etc.) 

Is suppression of the regionalization, both in Serbia and Croatia (the Istra case, the specificities of Slavonian, Dalmatian and Zagorje Croats, and also the hard case of Croatian Serbs), manifestation of mentioned ending stage of nations building? Does the "glass cover" of ethno-nationalism isolate Serbia and Croatia from European integration process? Does Europeanization here means uncovering mentioned glass cover and revival of ethnic-regional specificities and growth of democratic process of newly established alliances of regional interest? (Benjamin Reilly in "Democracy, Ethnic Fragmentation, and Internal Conflict: Confused Theories, Faulty Data, and the "Crucial Case" of Papua New Guinea. (ethnic division and effects on political stability)", see International Security, December 22, 2000 URL: http://www.accessmylibrary.com/ - argues that ethnic fragmentation is positively correlated with stability of democracy.) 

Will the centralistic nation building forces in Serbia and Croatia endure in polishing ethnic identity, including standardization of language (as the lingua franca of nation), consumer culture, religious customs, etc.? How will the regionalized political structures fix the „white plague“ – demographic death of ethnic groups (especially known in Northern Bačka and Southern Hungary, where Bunjevci lives)? 

There are multitude of open questions on the road of understanding the Bunyevci question. It is necessary to find scientific answers on these questions, and then apply theoretically  explained models to data available for actual position of Bunjevci.

Some data, which resumes the Bunjevci question, are subsequent.

According the census of Vojvodina in 2002 34.9% of Bunjevci says that their mother tongue is original ethnic language (ikavica), in 58.7% cases that it is the Serbian, and that for 3.6% of them Croatian is mother tongue. Voyvodinian Croats (a greater portion of this population is Bunjevci ethnic origin) in 33.2% of the cases speak Croatian as mother tongue and 63.9% use Serbian as mother tongue. According to the same list, 92.1% of Bunjevci and 87.5% of Croats in Voyvodina belongs to the Catholic religion. The average age of the Bunjevci population in Serbia the same year reached 46.3 and Croat population of 47.5 years (2.33 indices of aging and 2.67 respectively). Both of these demographic indicators are relatively the worst compared with data for Serbia. Migration of population during the last decade of the last century, especially arrival of Serb refugees from Croatia, contributed to change of the ethnic image of Vojvodina, especially in northern Bačka (in the North-Western district recorded a positive immigration of over 10%). 

In 1919 before Yugoslavia-Hungary state border setting, there were about 100,000 Bunjevci ethnicity in Bačka region. In 2002 there were about 20,000 Bunjevci in Voyvodina and 1,500 in Hungary, and about 20,000 Bunjevci in Voyvodina and same number in Hungary, which nationally affiliated as Croats. Overall, in 2002 there were 61,500 persons in Bačka region with Bunjevci ethnic heritage.

Where vanished near 40,000 persons from this population? This is the essence of Bunjevci question.

Beleška o Bunjevačkom pitanju

(sa dopunama)

Pokušavam da rekonstruišem mapu etničke baštine bačkih Bunjevaca kao orijentaciju razumevanja njihovih stvarnih mogućnosti razvoja. To nije ni lako ni "udobno" pregnuće. 

Bački Bunjevci kolonizirani su u nekadašnju južnu Mađarsku iz regiona Bosne i Hercegovine i Dalmacije počev od 15 stoleća, osobito za vreme dve kampanje masovnog naseljavanja 1622 i 1686 godine. Bunjevci u poslednje vreme žive u Bačkoj, koja je podeljena između Srbije (njene severne Autonomne Pokrajine Vojvodine) i Mađarske, nakon 1919 godine.

Nakon Prvog svetskog rata Trianonski Ugovor podelio je tradicionalni zavičaj Bunjevaca, tzv. Bajski trokut - područje između gradova Baja-Sombor-Subotica, u dva skoro jednaka dela. Bunjevci su ostali razdvojeni u dve nacionalne države - u poraženoj i skraćenoj Mađarskoj i novoj nastajućoj Državi Srba, Hrvata i Slovenaca, nakon 1929 nazvanoj Kraljevina Jugoslavija.

Etnički Bunjevci iz regije Zapadnog Balkana, bili su jedna od društveno-kulturnih i političkih osnova stvaranja hrvatske nacije. O etnogenezi Bunjevaca u ovoj regiji i njihovom udelu u razvoju hrvatske nacije videti http://www.vrilo-mudrosti.hr/razno-povijest.htm#stanovnistvo. (Jedan od vodećih vojnih zapovednika koji su branili Austrijsko carstvo protiv Mađarske revolucije 1848 i Hrvatski ban Josip Jelačić, bio je bunjevačkog porekla, rođen je u Petrovaradinu.)

Širenje hrvatskog nacionalizma (procesa izgradnje hrvatske nacije) eliminisalo je etnicitet Bunjevaca nastojeći da homogenizira heterogene etničke skupine koje su činile "supstancu" nacije. (Bunjevci imaju različite etničke korene - uglavnom od Hrvata, ali i od Srba, Ilira, itd.). Izgrađivanje hrvatske nacije (tоkom 18. i 19. stoleća) sociološki je bilo zasnovano na apsorpciji etnički heterogenih ali katolički krštenih zapadno balkanskih naroda iz regije Hercegovine, zapadne Bosne i planinskog dela Dalmacije, gde su Grčko- i Rimsko-hrišćanske crkve bile u sukobu u dugom razdoblju nakon Velikog raskola 1054 godine. Ovaj antagonizam hrišćanskih crkava je postao razlog animoziteta između hrvatskog i srpskog nacionalizma sve do našeg vremena.

Bunjevci naseljeni u Bačkoj razvijali su se u izolaciji od etnogeneze i procesa izgrađivanje nacije istog naroda u regionu zapadnog Balkana. Do kraja 18. stoleća, Bunjevce su predvodili bosanski Franjevci (rimokatolički kaluđerski red), koji su doprineli oživljavanju njihovog etničkog identiteta i razvoju njihove pismenosti i književnosti. Nakon ukidanja Vojne granice u Bačkoj (1751), Bunjevci su bili suočeni s problemom poništavanja svog dotadašnjeg privilegovanog zemljoposedničkog statusa i sa kolonizacijom seljaka nemačkog i drugog etničkog porekla, koja je organizovana od strane Austrijske vlasti. U periodu između 1750 i 1850 Bunjevci su doživeli forsiranu promenu svog načina života (prelaz na stacionarnu poljoprivredu, raspad tradicionalnih porodičnih zadruga, urbanizacija) koju je pratio gubitak vojnih privilegija i pad autoriteta austrijske monarhije (transfer političke moći iz Beča u Budimpeštu).

U ovom dinamičnom istorijskom procesu, Bunjevci su razvili specifične karakteristike etničkog i nacionalnog identiteta sukobljavajući se s nemačkim i mađarskim nacionalizmom. Ovaj proces je imao ograničen domet zbog nemogućnosti razvoja vlastite zajednice obrazovanog građanstva. (Karakteristika je Bunjevaca asimilacijа činovništva, sveštenstva, obrazovnog osoblja iz njihovih redova u kulturu dominantnih etniciteta zbog njihovog školovanja i službovanja u sistemima otuđenim od bunjevačke kulture). Otuđenje inteligencije nije prestalo da ograničava nacionalni razvoj Bunjevaca do naših dana.

Tokom pomenutih procesa formiranja nacija, naročito u 19. i početkom 20. stoleća, socio-kulturna i politička orijentacija Bunjevaca iz Bačke bila je pod uticajem srpskog nacionalnog pokreta u južnoj Mađarskoj (Vojvodina) i, nakon 1867 (formiranje Austro-Ugarske), pokreta izgrađivanja hrvatske nacije. Bunjevci u Bačkoj su se istorijski razvijali u bliskom suživotu sa Srbima (posebno u Somboru) tokom perioda Vojne granice (odbranbeni sistem protiv Turaka u Bačkoj, koji je štitio severnu Mađarsku i Austriju). To je bila osnova očekivanja Bunjevaca da će se, u državi sa srpskom etničkom većinom, moći integrisati kao ravnopravna etnička zajednica sa svim građanskim, kulturnim, verskim i drugim pravima.

Nakon što je država Srba, Hrvata i Slovenaca (Jugoslavija) osnovana, Bunjevci nisu ostvarili svoja očekivanja. U Vojvodini nije bio uspostavljen obrazovni sistem i druge institucije vitalne za Bunjevcе, kao ni njihova zastupljenost u demokratskoj vlasti. To je predstavljalo realnu osnovu za uspeh hrvatske političke promocije među Bunjevcima (posebno popularnost Hrvatske seljačkе strankе braće Radić). Siromašniji gradski društveni slojevi među Bunjevcima počeli su da se opredeljuju za hrvatsku naciju. Konzervativni Bunjevci iz seljačkog i bogatijeg sloja ostali su verni tradicionalnoj etničkoj pripadnosti.

Ova etnička i nacionalna bifurkacija ostala je među Bunjevcima do osnivanje Jugoslavije nakon 1944. Komunistička partija (i njihove vlade), pod nacionalno-ideološkim uticajem hrvatskih lidera (Tito, Bakarić, Rukavina), politički, birokratskom prisilom, kategorizovala je Bunjevce kao Hrvate (bez mogućnosti da se slobodno izjasne u popisu stanovništva, etnički nazivi ulica bili su transformisani u hrvatske nazive, i sl.) Na taj način, Bunjevci u Vojvodini su nestali iz javnog života tokom razdoblja 1945-1990.

Nakon 1990 Vlada Srbije na čelu sa Socijalističkom partijom Srbije (u suštini nacionalističke orijentacije) obnovila je etničko-nacionalni status Bunjevaca u Vojvodini. Delimično, to je bio strateški odgovor protiv hrvatskog uticaja u severnom osetljivom području Srbije (tokom ratova u Jugoslaviji Subotica i pogranično područje Srbije sa Mađarskom, s brojnom mađarskom i hrvatskom populacijom, kategorizovano je kao "krizna zona" – videti knjigu generala V. Kadijevića.) Na taj način, Bunjevci su politički podeljeni (Bunjevci naspram Hrvata) i oslabljeni kao demokratski subjekt.

U takvoj situaciji, šta može biti prihvatljiva plodonosna strategija budućeg razvoja Bunjevaca u Bačkoj? Čini mi se da se mogu uzeti u obzir tri strategije:

Prvo, strategija nečinjenja, kako je bilo tоkom razdoblja 1945-1990. Ovo dovodi do marginalizacije i tihe asimilacije u kulturu dominantnog etniciteteta, kao što se dogodilo sa Bunjevcima u Mađarskoj. (Od 1945, bački Bunjevci su bili otvoreni prema integraciji u Jugoslovenski superetnicitet !? - u stvarnosti se ova orijentacija svodila na integraciju u dominantnu kulturu srpskog etniciteta: argument je - visoki postotak Bunjevaca i Hrvata u Vojvodini koji identifikuju Srpski jezik kao svoj materinji jezik).

Drugo, strategija pohrvaćenja koja znači asimilaciju Bunjevaca u hrvatsku naciju sa opštom standardizacijom kulture i političkom lojalnošću Hrvatskoj, ali s ograničenim mogućnostima da učestvuju u razvoju hrvatske "visoke" kulture. (Kao što M. Černelić dokumentuje, etnonim "Bunjevac" u nekim regijama Hrvatske označava kulturno iskonski, "seljak". Sličnu negativnu sliku o hrvatskim Bunjevcima takođe konstruišu srpski nacionalisti.) Dometi strategije očuvanja bunjevačke/hrvatske kulture u hrvatskoj nacionalnoj manjini u Mađarskoj ne prevazilaze podršku memorijalnih elemenata etničkog identiteta (dobrovoljno učenje Hrvatskog jezika u malim grupama učenika, folklorne družine, publikacije na Hrvatskom jeziku, i sl.)  Moramo imati u vidu neizbežne neugodne posledice takve strategije u pogledu odnosa nacionalno hrvatizovanih Bunjevaca sa Srbima i Mađarima kao dominantnim etnicitetima u Vojvodini i južnoj Mađarskoj (u periodima zaoštravanja odnosa ovih država sa Hrvatskom).

Treće, strategija autentičnog razvoja Bunjevaca od etničke manjinske grupe prema priznatoj nacionalnoj manjini, odnosno, narodu bez države u procesu evropskih integracija Srbije (kao i Mađarske i Hrvatske). To je strategija prirodnog razvoja etniciteta Bunjevaca sa integracijom u srpsko kulturno i demokratsko okruženje, a uz razvoj odnosa s hrvatskim i bosansko-hercegovačkim društvom i, zajedno sa ovim procesima, integracijom u više evropske strukture i predanošću izgradnji Evropskog identiteta. (Sudeći prema prihvaćenosti Srpskog jezika kao maternjeg jezika među Bunjevcima i Hrvatima u Vojvodini, ova strategija je artikulacija realnog procesa integracije obe etničko-nacionalne grupe u kulturu dominirajućeg etniciteta. Treba imati u vidu da je udeo Srba u populaciji Vojvodine posle 2002 godine porastao na preko 67 posto.)

Razvoj srpskog društva kao građanske nacije je preduslov naznačene treće strategije. Takav razvoj uključuje proširenje etno-nacionalnog ka političko-demokratskom identitetu Srbina -  lojalnog građanina, patriote, koji integriše sve građane Srbije kao političke zajednice i koji sadrži uzajamnu afirmaciju svih etniciteta i prevazilaženje podele na dominantni versus manjinske etnicitete (videti radove V. Tiškova). U Srpskom jeziku (kao i u Hrvatskom u pogledu termina Hrvat) ne postoji razlikovanje etničkog Srbina od pripadnika Srbije kao višeetničke političke zajednice-države kako je to, na primer, sa razlikovanjem, u Ruskom jeziku, "Rossijanjina" kao građanina Rusije od "Rusa" kao etnonima pripadnika ruskog etniciteta. Najpribližniji termin za građanina Srbije "Srbijanac" istorijski je srastao sa nazivom Srba iz centralne Srbije, i teško da bi bio prihvaćen od Srba "prečana" (iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Vojvodine, i sl.)  

Koja od spomenutih strategija je ostvariva? Koji faktori u sаvremenoj situaciji deluju u korist, a koji protiv pomenutih strategija?

Čini se da je jasno da je jedan od važnih faktora nezavršen proces izgradnje srpske i hrvatske nacije. Uglavnom, ovi procesi sadrže finalizujuće korake etno-nacionalne "topionice", faze tzv. nacionalne homogenizacije.

Postojanje i samo-identifikacija različitih etničkih skupina, sa etno-nacionalističkog gledišta, može se shvatiti kao cepkanje "etničkog tela" nacije. Da li su napadi od strane dela srpskih političkih stranaka protiv autonomnog statusa Vojvodine u državnoj strukturi Srbije, manifestacija ove intra-etničke napetosti u srpskoj naciji? (Istina je da vojvođanski Srbi imaju specifične elemente etničkog identiteta, kao što je to slučaj sa Srbima iz Šumadije ili Srbima iz Hercegovine, i sl.)

Da li potiskivanje regionalizacijе, kako u Srbiji, tako i u Hrvatskoj (slučaj Istre, specifičnosti slavonskih, dalmatinskih Hrvata i Hrvata-Zagoraca, kao i teški slučaj hrvatskih Srba), predstavlja okončavajuću fazu izgradnje nacije?

Da li "stakleni poklopac" etno-nacionalizma znači izolovanje Srbije i Hrvatske od procesa evropskih integracija? Da li ovde Evropeizacija znači otkrivanje pomenutog staklenog poklopca i oživljavanje etničkih-regionalnih specifičnosti i rast demokratskih procesa putem novouspostavljenih saveza regionalnih interesa? (Benjamin Reilly u "Demokratija, etnička fragmentacije i unutarnji sukob: Zbunjene teorije, neispravni podaci, i "Krucijalni slučaj " Papue Nove Gvineje. (Etničke podele i uticaj na političku stabilnost)", vidi International Security, 22 prosinac 2000 URL: http://www.accessmylibrary.com/ - tvrdi da je etnička fragmentacija pozitivno korelirana sa stabilnošću demokratije.)

Hoće li centralističke snage izgrađivanja nacije u Srbiji i Hrvatskoj, ustrajati u glačanju etničkih identiteta, uključujući standardizaciju jezika (kao Lingua Franca nacije), potrošačke kulture, verskih običaja, itd.? (Neuspeo pokušaj birokratske ekavizacije Srba u Republici Srpskoj u vreme R. Karadžića, pokazuje da etnički markeri ne mogu biti anulirani u kratkom roku.) Kako će se regionalizovane političke strukture izboriti sa "belom kugom" - demografskim izumiranjem etničkih skupina (osobito poznatom u severnoj Bačkoj i južnoj Mađarskoj, gde žive Bunjevci)? 

Postoji mnoštvo otvorenih pitanja na putu razumevanja Bunjevačkog pitanja. Potrebno je pronaći naučne odgovore na ova pitanja, a zatim primeniti teorijske modele na raspoložive podatke kako bi se objasnio stvarni položaj Bunjevaca.

Neki podaci, koji sažimaјu Bunjevačko pitanje, su sledeći.

Prema popisu stanovništva Vojvodine u 2002 34.9% Bunjevaca kaže da je njihov maternji jezik originalni etnički jezik (ikavica), u 58,7% slučajeva da je to Srpski, i da je za 3,6 posto Hrvatski maternji jezik. Vojvođanski Hrvati (veći deo ove populacije je bunjevačkog porekla) u 33,2% slučajeva govori Hrvatski kao maternji jezik i 63,9% koristi Srpski kao maternji jezik. Prema istom popisu, 92,1% Bunjevaca i 87,5 posto Hrvata u Vojvodini pripada katoličkoj veroispovesti. Prosečna starost bunjevačkog stanovništva u Srbiji iste godine dostigla je 46,3 a hrvatskog stanovništva 47,5 godina (indeks starenja 2,33 odnosno 2,67). Oba ova demografska pokazatelja su relativno najnepovoljniji u poređenju s podacima za Srbiju. Migracije stanovništva tokom poslednje decenije prošlog stoleća, a posebno dolazak srpskih izbeglica iz Hrvatske, doprinele su promeni etničke slike Vojvodine, posebno u severnoj Bačkoj (u severozapadnom okrugu evidentirana je pozitivna imigracija od preko 10%).

Pre uspostavljanja državne granice između Jugoslavije i Mađarske, 1919 godine, bilo je oko 100.000 etničkih Bunjevaca u Bačkoj. Godine 2002 bilo je oko 20.000 Bunjevaca u Vojvodini i 1500 u Mađarskoj, i oko 20.000 Bunjevaca u Vojvodini i isti broj u Mađarskoj, koji su se nacionalno izjasnili kao Hrvati. Sveukupno, u 2002 bilo je 61.500 osoba u regiji Bačke s Bunjevačkim etničkim poreklom. 

Gde je nestalo blizu 40.000 osoba iz ove populacije? To je bit Bunjevačkog pitanja.

--------------------

Iz studije „Bunjevačka književnost“ mr Suzane Kujundžić – Ostojić

U svojoj studiji o istoriji književnosti bačkih Bunjevaca, mr Suzana Kujundžić – Ostojić daje pregled širih istorijskih okolnosti koje su određivale položaj i razvoj ovog naroda. Tri izvoda iz ove studije - na bunjevačkoj ikavici, data su u nastavku. Studiju u celini videti na URL: http://bunjevci.on.neobee.net/bu/knjizevnost/index.html

1

Bunjevci su na današnje prostore, Bajskog trokuta (Subotica - Baja - Sombor), došli mahom u XVII viku, te se od tog perioda počima pratit njev kulturni kontinuitet. Selidbe Bunjevaca bile su većinom pod vođstvom fratara iz provincije Bosne Srebrene.

Ko i ostale Južne Slovene, Bunjevce su ode dovodili Turci. Zapošljavajući ji na teškim zemljoradničkim poslovima, ili su ji dovodili Austrijanci, kako bi za nji čuvali granicu od Turaka. Za to su dobijali zemlju za obrađivanje. Koju su njim za vrime duži mirniji perioda opet te iste vlasti oduzimale.

Dakle, život Bunjevaca je ode bio između oružja i motike, a tu je mista za knjigu bilo vrlo malo. Pismenost je u to vrime bila ritkost pojedinaca, uglavnom fratara el viši vojskovođa, koji su i stvarali najstariju bunjevačku književnost.

Fratar Radnić ovako piše o njevoj svakodnevici: "... stalno smo u seni smrti, danju i noću sakrivamo se po gustim šumama."

2

Iako je XVIII i XIX vik, u kojim su stvarali bunjevački pisci iz ovog perijoda, bijo miran, dakle bez ratovanja, a ekonomski više nego prosperitativan; to se ipak nije odrazilo i na kulturni napridak kod Bunjevaca. Intelektualac – Bunjevac je bio ritka crna vrana, u masi naroda koji je uglavnom bijo nepismen, nesvestan svojeg kulturnog i istorijskog identiteta. Dok je bunjevački jezik smatran za potpuno nerazvijen jezički sistem, sa ne više od 300 – 400 riči. Narodnim – bunjevačkim jezikom divanili su samo seljaci. Ritki pojedinci koji su uspivali da se iškuluju, oma su se pomađarivali. Što su naši stari nazivali " pogospodijo se". Bunjevački je bio sistematski izbacivan iz škula, a u višim društvenim krugovima divanijo se mađarski jezik, koji je ujedno bijo i službeni. 

Drastičan primer mađarizacije Bunjevaca trevijo se u Santovu, di je posli smrti bunjevačkog, doveden mađarski svećenik. A virnici, nji oko 1.200 demonstrativno prilaze u pravoslavnu viru, kako bi slušali bogosluženje na srpskom jeziku. 

Bosanski fratri i klerici, često nazivani i "dobri Iliri", suprotstavljali su se zloupotribljavanju crkve, i dilovali su na razvoj nacijonalne svisti kod Bunjevaca. Dok je bilo i taki crkveni velikodostojnika – Bunjevaca, koji su se do te mire pomađarili da su sistematski zatirali sve što je bilo bunjevačko. U Nevenu iz 1896. godine zabilužen je i primer di je kaločki biskup Gavro Pataković, da bi obnovijo mađarski jezik u ovom gradu, naredijo da se svako ko su usudi ilirski – racki divaniti, kazni sa 12 forinti globe. A moglo se i birat, ko nema novaca mogo je izabrat 12 batina. Kaločke civilne vlasti u ovim kaštigama očle su i korak dalje, pa je tako za isti pristup – divan na ilirskom iliti bunjevačkom - bilo udiljeno 25 batina.

S druge strane Bunjevci se nisu naslanjali na svoju braću po mukama – Srbe, jel su pripadali pravoslavnoj viri. A poznato je da su jedni od najveći katolika upravo Bunjevci. I na trećoj strani bili su Hrvati, ali je i porid crkveni veza, ona ipak bila daleka, prije svega geografski. Što u ono vrime nije pridstavljalo mali problem. 

Pod kraj XVIII vika Bunjevci su doneli još jednu pogrišnu odluku, koja se kasnije pokazala i ko fatalna. Naime, u to vrime, kad je gradska uprava Subotice bila pod bunjevačkom vlašću, doneta je odluka da se pripadnici pravoslavne vire isključe iz pominutog veća, a zabranjeno njim je i doseljavanje u Suboticu. Jasno, da su se ovako obespravljeni Srbi masovno iseljavali, a na njevo misto došli su Mađari. Čiji je nacionalni, kulturni i ekonomski uspon u gradu brz i beskrupulozan. Već 1839. godine mađarski je postao službeni jezik. Posli Austrougarske nagodbe 1867. godine, bunjevački je sistematski izbacivan iz škula, prvo u gradu tokom 1868. a onda i na selu, i taj proces je trajo do 1897. godine. Od te godine u svim bunjevačkim osnovnim škulama pridavalo se isključivo na mađarskom jeziku. 

3

Ishodi I i II svitskog rata bili su pogubni za Bunjevce. Posli I svitskog rata, broj Bunjevaca koji su ostali u novoj i ujedinjenoj Vojvodini se pripolovijo. Nji, čak 180.000 ostalo je odvojeno u Mađarskoj, a za samo deset godina prislino je pomađareno 22.000. 

Velike su nade Bunjevci polagali u novostvorenu Vojvodinu. Al su razočarenja počela vrlo brzo stizat. Ono što su radili kadgod Mađari, sad su radili Srbi. Izmeđ dva rata, posrbljivanje je bilo česta pojava. U tim teškim danima, ritko ko se protiv ovaki dešavanja bunijo, jedan od nji je bijo Vasa Stajić.

Na Bunjevce se računalo samo ko na glasače. Oko nji se otimaju srpske i hrvatske stranke. Što je rezultovalo još jednim u nizu srpsko – hrvatskih sukoba. Kad je to bezumno otimanje o bunjevačke glasove, konačno doživilo slom, vladajući srpski aparat, počo je gledat na Bunjevce, pa i sve ostale u Vojvodini, ko na izdajnički i nepouzdani nacijonalni element -"Švabe".

Veliko srpska represija, odtirla je veliki broj Bunjevaca u tadašnje redove hrvatskih građanskih stranaka. Ali i ode su se gorko razočarali, kad je 1939. godine sa hrvatske strane postignut dogovor sa Karađorđevićima; a borba za prava južnoslovenski naroda, pala u vodu, a nastavljeno dalje ugnjetavanje.

Za vrime II svitskog rata Bunjevci su stradali od fašistički nastrojeni Mađara. Niki su potražili spas u Hrvatskoj, di su onda dopali u ruke ustašama.

Kad je konačno završen II svitski rat, Bunjevci su zajedno sa svim ostalim narodima s oduševljenjom dočekali bratstvo i jedinstvo. No, ono je u slučaju Bunjevaca donelo nove aspekte nacijonalnog gušenja. Po naredbi svi su se morali izjašnjavat ko Hrvati, Bunjevci ko narod zvanično više ne postoje. 

Ovi istorijski događaji direktno su se odrazili na bunjevačku književnost i uopšte na kulturni život. Mnogi autori s vrimenom, sve više pišu na ijekavici, nego na ikavici. Bunjevački jezik, ko i za vrime Austro – ugarske, i dalje je proganjan i ismijavan. A di je tribalo i zabranjivan. Iz ti razloga ovaj jezik je i dalje nestandardizovan. I dalje se ne uči u škulama, pa ga mladi iz niza, gori navideni razloga, ne znaje. Stav, da je bunjevački jednako i prostačko, na žalost, osto je ko refleks kadgodašnjeg vrimena, i danas. 

Donikle, će se položaj Bunjevaca popravit počevši od devedeseti godina prošlog vika. Vraćeno njim je pravo na nacijonalno samoopridiljenje, al samo ko nacijonalne manjine. Jezik je i dalje velik problem. Posli niza restriktivni godina po ovom pitanju, čak i međ sobom Bunjevci divane ekavicom, koja je standardna danas. S druge strane, jedan dio Bunjevaca nastavlja da se izjašnjava ko Hrvati. Samim tim, oni za svoj standardni jezik uzimaju hrvatski.