Prezentacija knjige „Buni, Bunievci, Bunjevci“

U organizaciji Bunjevačke Matice u Subotici 18. decembra 2009. godine prezentirana je, pred auditorijumom od oko 150 prisutnih, knjiga  Mijo Mandić (2009), Buni, Bunievci, Bunjevci, Subotica: Bunjevačka Matica. O knjizi su, osim autora, govorili Ivan Sedlak, predsednik Matice, mr Suzana Kujundžić-Ostojić i dr Aleksandar Raič. U nastavku je izlaganje dr A. Raiča.

 

Poštovani prijatelji.

Prema Milanu  Kunderi i Urielu Abulofu, „„mali narodi“ su etničke zajednice koje karakteriše trajna i duboko ukorenjena neizvesnost u pogledu njihove sopstvene egzistencije. U današnje vreme, „mali narodi“ sumnjaju u validnost svog, u prošlosti izgrađenog etničkog identiteta, i u ostvarljivost svoje nacionalne samouprave u budućnosti.“

Ovu misao sam imao na umu pristupajući čitanju knjige poštovanog Mije Mandića o poreklu Bunjevaca. Mijina knjiga se bavi rekonstrukcijom prošlosti Bunjevaca, od maglovitog antičkog doba, do 20-tog veka. Uz neke nedorečenosti, ova knjiga daje oslonce za rekonstrukciju prošlosti Bunjevaca, neophodne za trasiranje njihove evropske budućnosti. 

Za sagledavanje prošlosti bačkih Bunjevaca posebno su važna četiri takva oslonca: (1) stvaranje bunjevačkog naroda u njegovoj prapostojbini, franjevačka strategija pokrštavanja vlaha i integracija Bunjevaca u hrvatsku naciju, (2) autohtona etnogeneza doseljenika u Bajskom trokutu, pod uticajem njihovog militarnog statusa, u simbiozi sa Srbima, i uloga franjevačke redodržave Bosne Srebrene, (3) borba Bunjevaca za opstanak i kolebanja oko etničkog ideniteta tokom 19-tog i 20-tog veka i (4) administrativna kategorizacija vojvođanskih Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata 1945-te godine i izgledi nacionalnog razvoja Bunjevaca u okviru vojvođanske autonomije, u multinacionalnoj liberalno-demokratskoj srpskoj državi

Pošto se Mijina knjiga bavi pretežno prvim i, delimično, drugim i trećim od ovih aspekata bunjevačkog pitanja, zadržaću se na ova tri aspekta.

(1)

Poreklo Bunjevaca se može tražiti u procesu etnogeneze buniona, vlaha, pastirskih naroda različitog etničkog ishodišta, koji su, još pre vremena velike seobe naroda, obitavali u planinskim područjima zapadnog Balkana, od severne Albanije do Istre. O tome Mijina knjiga daje opsežnu dokumentaciju. 

Istorijski je verodostojno gledište da je početno jezgro formiranja Bunjevaca kao etniciteta, od kojeg bački Bunjevci vode poreklo, sistem Dinarskih planina koji se proteže u Zapadnoj Bosni, Hercegovini, dalmatinskoj Zagori. Pitanje je: Šta je bio razlog da proto-bunjevačka plemena, upravo na tom prostoru, počnu da razvijaju osećanje zajedništva, bunjevačkog identiteta? Odgovor na ovo pitanje sugerišu materijali iz Mijine knjige.

 

Proces etnokulturnog formiranja Bunjevaca u toj njihovoj prapostojbini, počeo je još pre Otomanske invazije, pod uticajem misionarske aktivnosti franjevaca organizovanih u njihovoj redodržavi Bosni Srebrenoj. Franjevci su dospeli u prapostojbinu Bunjevaca sa misionarskim zadatkom da privedu katoličanstvu narod u Paganiji (Travuniji) i ograniče uticaj grčkog-ortodoksnog i arijanskog hrišćanstva u dalmatinskoj Zagori i Bosni. To je vreme postojanja Bosne pod Kotromanićima, u kojoj je Crkva krstjanska (patarenska, bogumilska, „starovirska“), imala ulogu državne crkve.

 

Uticaj franjevaca bio je sveobuhvatan, jer su oni nastupali kao privržena narodna inteligencija, što je bunjevački narod učinilo „tvrdim“ katolicima.

 

Franjevci su delovali kao snažan činilac etnogeneze vlaha u Bunjevce i u vreme Otomanske vladavine Bosnom i celim prostorom bunjevačke prapostojbine, uključujući veći deo Ugarske. Kolika je bila njihova organizaciona, državnička sposobnost, i koliko snažan njihov uticaj među bunjevačkim narodom u 17. veku, pokazuje masovni odziv na iseljavanje 1686. godine, o čemu postoje verodostojni istorijski podaci. Ovaj dokumentovani događaj je od najvećeg značaja za razumevanje etnogeneze bunjevačkog naroda, a posebno bačkih Bunjevaca. Većina Bunjevaca se iselila u zapadni pojas Vojne krajine (Lika, Slavonija) dok se manji deo, oko 28 hiljada, naselio u Bačkoj na prostoru koji je kasnije dobio naziv Bajski trokut.  Mijina knjiga pruža istorijski verodostojne podatke o ovom periodu delovanja bosanskih franjevaca u južnoj Ugarskoj (posebno podaci o manastiru u Radni, u Erdelju).

 

Proces stvaranja etniciteta Bunjevaca iz područja zapadnog Balkana, bio je uznapredovao sredinom 17. veka. Istovremeno, već je otpočeo proces stvaranja hrvatske nacije, koji je donosio kategorizaciju Bunjevaca kao Hrvata. Kako se ovaj proces integracije Bunjevaca u hrvatsku naciju odvijao, o tome malo znamo, ali je rezultat preusmeravanja njihove etnogeneze ka razvijanju hrvatskog nacionalnog identiteta, nesumnjiv. Bunjevci su aktivno učestvovali u stvaranju moderne hrvatske nacije, dajući tom procesu državotvornu elitu (počev od Ante Starčevića). Na toj istorijskoj ulozi Bunjevaca, zatečenih na teritorijama na kojima se rađala moderna hrvatska država, koji su prošli kroz „nacionalnu topionicu“ i postali deo hrvatske nacije, zasniva se poimanje svih Bunjevaca, uključujući bačke Bunjevce, kao a priori Hrvata.

(2)

Doseljavanje katolika, Dalmatinaca i Bosanaca u područje Bajskog trokuta, tokom 17 veka, stvorilo je demografsku kolevku u kojoj se, tokom naredna dva veka, odvijao proces etnogeneze Bunjevaca. Mijo dokumentuje da su doseljenici, oko Budima i Ostrogona, zatekli etnički bliske sunarodnike, kao i institucije bosanskih franjevaca. Kako on dokumentuje, deo tih Ilira i Raca bili su starosedeoci čije poreklo seže do 13 veka, a deo su bili izbeglice pred Turcima, pretežno Srbi, organizovano preseljeni, iz prostora kasnijeg Bajskog trokuta, u okolinu Ostrogona.  

Srednjeevropska kultura slovenskog/ ilirskog starosedelačkog stanovništva Budima i okoline, omogućila je genezu  dalmatinskih i bosanskih doseljenika sa kraja 17 veka, kao posebnog autohtonog ogranka Bunjevaca. Etnonim Bunjevci doneli su doseljenici Dalmatinci (etnonim Šokci vezuje se sa doseljenicima Bosancima) ali, na osnovu Mijine dokumentacije, prihvatanje imena Bunjevac, kao markera etničkog identiteta, može se povezati sa uticajem zatečenih, autohtonih budimskih Bunjevaca. Ovo saznanje o izvorima autohtonosti bačkih Bunjevaca, vredan je doprinos Mijine knjige.

Drugi izvor autohtonosti bačkih Bunjevaca i, na osnovu toga,  razumevanja njihovog kasnog uključivanja u procese izgradnje država- nacija, predstavlja njihova socioekonomska transformacija kao graničara Austrijske imperije i kasnija borba za očuvanje statusa slobodnih zemljovlasnika. Graničarski status doseljenika Bunjevaca i Srba, trajao je samo pola veka. Drugi deo 18 veka Bunjevci i Srbi vode zajedničku borbu za očuvanje privilegija stečenih vojnom službom. Ova politička simbioza Bunjevaca i Srba, koja je trajala i tokom otpora mađarizaciji posle 1867 godine, važna je odlika bačkih Bunjevaca. 

(3)

Borba Bunjevaca za opstanak kao etnokulturne zajednice odvijala se na dva fronta. Prvo, otpor za kolektivni opstanak, za kolektivna prava nasuprot asimilacije. Uspeh na tom frontu bio je uslovljen održanjem „salašarskog naroda“, očuvanjem njegovih tradicionalnih vrednosti koje su izgradili franjevci i autentična bunjevačka inteligencija. Drugo, borba na frontu individualne promocije bila je manje uspešna: pojedinci, koji su u Austrijskoj imperiji ostvarili promociju na ugledne plemićke, vojne i činovničke položaje, integrisani su u dominantni etnicitet sa postepenim gubitkom bunjevačkog identiteta. Ovaj proces akulturacije ubrzan je nasilnim metodima asimilacije, posebno građanskog dela Bunjevaca, između 1867 i 1918 godine. U tom periodu najmanje 40 hiljada Bunjevaca je prihvatilo pripadnost mađarskoj naciji. Iz ove mađarizovane populacije bunjevačkog porekla, posle 1921 godine, u vojvođanskom delu Bajskog trokuta, proistekla je ekspanzija samokategorizovanih Hrvata. Mijina knjiga dokumentuje da se ovo kolebanje bunjevačkog identiteta u pomenutom društvenom sloju, pokazalo u remađarizaciji dela Hrvata u vremenu Hortijeve Mađarske između 1941 i 1944 godine. Ovakvo ponašanje se može objasniti na osnovu koncepcije „malog naroda“: egzistencijalno održanje službeničkih, od države dominantne nacije zavisnih socijalnih slojeva, odnosi prevagu nad etnokulturnim identitetom, čiji tradicionalizam ne uspeva da se uklopi u novi istorijski referentni okvir stvaranja država-nacija.   

(4)

Naposletku, uspeh administrativne kategorizacije vojvođanskih Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata 1945-te godine, i marginalizacija Bunjevaca u Vojvodini, koja traje kroz nekoliko poslednjih decenija, takođe se može tumačiti istom koncepcijom „malog naroda“: egzistencijalni problem odnosi prevagu nad negovanjem i modernizacijom etnokulturnog ideniteta Bunjevaca.

***

U ovom izlaganju osvrnuo sam se više na problemski okvir, čijem sagledavanju knjiga Mije Mandića treba da doprinese, nego na detaljnu analizu koncepcije i metoda ove knjige. Kako sam direktno ili posredno saopštio, ova knjiga se pokazala kao prava košnica ideja, čiji nesputani tok inspiriše na proveravanje hipoteza, koje je dosada malo ko postavljao. Orijentacija takvih novih pravaca istraživanja Bunjevaca može da bude produktivna ako se jasno formuliše danas nezaobilazno, akutno pitanje o izgledima nacionalnog razvoja Bunjevaca u okviru vojvođanske autonomije, u multinacionalnoj liberalno-demokratskoj srpskoj državi, obuhvaćenoj procesom evropskih integracija.

Hvala na pažnji.

Autonomija Vojvodine i nacionalna zajednica Bunjevaca

Objavljeno u listu „Danas“, Beograd, broj 4460, od 15. decembra 2009. na str. 6. pod naslovom „Oslobađanje od teskobe“. (Plavim je označen tekst koji je iz novinskog članka izostavljen; takođe bez faksimila dekreta o brisanju Bunjevaca i Šokaca iz nomenklature narodnosti Vojvodine.)

Potvrđivanjem predloga Statuta AP Vojvodine 30. novembra 2009. godine u Skupštini Republike Srbije, i proglašavanjem Statuta od strane Skupštine AP Vojvodine 14. decembra 2009. godine, Bunjevci su u Srbiji dobili de jure priznanje svoje etnokulturne i nacionalne egzistencije. Članom 6. Statuta, koji glasi: „U AP Vojvodini, Srbi, Mađari, Slovaci, Hrvati, Crnogorci, Rumuni, Romi, Bunjevci, Rusini i Makedonci, kao i druge, brojčano manje nacionalne zajednice koje u njoj žive, ravnopravni su u ostvarivanju svojih prava”, Bunjevci su priznati kao ravnopravna nacionalna zajednica ove multikulturne autonomne pokrajine Republike Srbije. Više nisu „nepostojeća narodnost“, čiji pripadnici su još 1945. godine, potezom pera administratora unutrašnjih poslova, izbrisani iz evidencije narodnosti Vojvodine i kategorizovani kao Hrvati (videti faksimil dekreta o brisanju Bunjevaca i Šokaca iz nomenklature narodnosti Vojvodine).

Činom donošenja Statuta AP Vojvodine stvaraju se uslovi za prevazilaženje višedecenijskog apsurda negacije bačkih Bunjevaca, od strane država koje na ovaj mali ugroženi narod imaju sudbonosan uticaj – Srbije, Hrvatske i Mađarske. 

Srbija ovim činom preuzima obaveze domovine i matične države bačkih Bunjevaca, onih koji su državljani Srbije, kao i matične države Bunjevaca koji su, sticajem istorijskih okolnosti (povlačenje granice 1921. godine između Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Mađarske), danas državljani Republike Mađarske.

Hrvatska dobija razlog za orijentisanje svoje strategije brige za nacionalnu zajednicu Hrvata u Vojvodini, ka otklanjanju straha ove zajednice od njene „denacionalizacije“ i doživljavanja Bunjevaca kao „veštačke nacije“, kreirane od strane srpskih nacionalista. Proces samoodređenja dela bunjevačkih Hrvata kao Bunjevaca, smanjio je nacionalnu zajednicu Hrvata u Vojvodini u 2002. godini, u odnosu na stanje iz 1991. godine, za oko 1,9 hiljada osoba (6,9%). Glavni razlog depopulacije ove zajednice povezan je sa opadanjem broja Hrvata nebunjevačkog porekla u Vojvodini, od 44,8 hiljada u 1991. godini, na 30,7 hiljada u 2002. godini (smanjenje za 31,4%), što je problem za sebe.

Već deceniju duga borba Bunjevaca u Mađarskoj za dobijanje statusa nacionalne manjine, različite od hrvatske manjine, dobija realan oslonac, pod uslovom da Srbija, u okviru razvoja svojih odnosa sa Mađarskom, na temeljima evropskih standarda u oblasti ravnopravnosti svojih manjina na tlu ove susedne države, to pitanje unese u svoju agendu.

U Statutom APV projektovanom okruženju demokratske, evropske Vojvodine, obe zajednice bunjevačkog naroda, bački Bunjevci i bunjevački Hrvati, dobijaju oslonac za svoj dalji razvoj. Za Bunjevce, kao mali ugroženi narod, oslobađanje pritiska „igre nulte sume“ (dobitak jednog igrača je gubitak drugog) sa konkurentnom zajednicom vojvođanskih Hrvata, je od vitalnog značaja. Atmosfera multietničke i multikonfesionalne autonomije otvara prostor za etnokulturnu modernizaciju i oslobađanje Bunjevaca od sindroma „reliktne“, „egzotične“, „venuće“ manjine bez prošlosti i bez budućnosti. (Na Bunjevce se odnosi Kunderin i Abulofljev pojam „malih naroda“ ophrvanih egzistencijalnom zebnjom i preispitivanjem sopstvenog etnokulturnog identiteta.) Za bunjevačke Hrvate novi pravno-politički okvir daje oslonac za njihovo neprisilno samoodređenje i produbljavanje etnokulturnog identiteta.  

Početkom tekuće decenije, bunjevački narod, ukupnost populacije bunjevačkog etničkog porekla sa područja Bajskog trokuta - oivičenog gradovima Baja-Sombor-Subotica – državljana Srbije i Mađarske, koji se izjašnjavaju kao Bunjevci, i onih koji se, u obe države, izjašnjavaju kao Hrvati, dostizao je oko 52,6 hiljada osoba, od čega su Bunjevci 28,3 hiljade, u Vojvodini 19,8 hiljada (u Srbiji ukupno 21,079. osoba) i 8,5 hiljada  u Mađarskoj. Populacija Bunjevaca, u ovom njihovom tradicionalnom zavičaju, pokazuje dugoročni trend smanjivanja (od 70,5 hiljada u 1910. godini, njihov broj je, u 2002. godini, opao na 40,1% te populacije; deo ove bunjevačke populacije iz 1910. godine, u proteklom stoleću je obuhvaćen hrvatskom nacionalnom zajednicom u Vojvodini i Mađarskoj).

Na Bunjevce strictu senso, kao etnokulturnu grupu koja se, shodno tipologiji etnokulturnih grupa Tedda Gurra (Minorities at Risk, 2000), može definisati kao starosedelački narod (za razliku od bunjevačkih Hrvata, koji u susednoj Hrvatskoj imaju svoju matičnu državu, i po tome se definišu kao transnacionalna manjina) mogu se primeniti kriteriji „malog ugroženog naroda“

Ugroženost Bunjevaca potvrđuje svih sedam kriterija „ugroženih naroda“ Vahtre i Viikberga (1991): (a) Još nisu iščezli ali nesumnjivo demografski nestaju. (b) Njihovo glavno područje nastanjenosti je na području jedne države – Srbije (67% ukupne ove populacije). (c) Sadašnji broj Bunjevaca je ispod 30 hiljada. (d) Manje od 70% Bunjevaca govori ikavicu kao svoj maternji jezik (34,9% Bunjevaca govori izvornim etničkim govorom-ikavicom, 58,7% koristi srpski, a 3,6% hrvatski kao maternji jezik; vojvodanski Hrvati u 33,2% slučajeva govore hrvatskim kao maternjim jezikom a u 63,9% srpskim jezikom).  (e) Bunjevci čine manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji (Bunjevci i bunjevački Hrvati zajedno u vojvođanskom delu Bajskog trokuta čine 17,8% ukupne populacije). (f) Naseljenost Bunjevaca je posle 1921. godine podeljena na dva administrativna područja razdvojena državnom granicom Srbije i Mađarske (u vojvođanskom delu Bajskog trokuta, u 28. naselja subotičke i somborske opštine, nastanjeno je 94,7% populacije građana koji se u Srbiji izjašnjavaju kao Bunjevci). (g) Bunjevci nemaju  škole, literaturu i medije na ikavici kao svom svakodnevnom govoru (u Mađarskoj su izbrisani iz nomenklature nacionalnih manjina i kategorizovani kao Hrvati, u Vojvodini tek 2007. godine, više od jednog veka posle ukidanja, u Austro-Ugarskoj, školstva na bunjevačkom jeziku, u osnovno obrazovanje u bunjevačkim sredinama, uvedena je fakultativna nastava maternjeg govora sa elementima nacionalne kulture; literatura je u zaostajanju, uključujući nedovršenost standardizacije bunjevačkog ikavskog dijalekta; kulturni i informativni sadržaji u elektronskim medijima se svode na trajanje od dva sata nedeljno a štampana periodika je svedena na tri mesečne publikacije). 

Posledice negiranja etniciteta Bunjevaca 1945. godine su nerazvijenost socijalnog sloja inteligencije, etno-folklorni karakter njihove kulturne produkcije (Dužijanca, kulturno-umetnička društva) i mali broj institucija visoke kulture (Bunjevačka Matica, Bunjevački izdavački centar, nasuprot institucionalne infrastrukture koja servisira kulturne potrebe nacionalne zajednice Hrvata - Odeljenje Matice Hrvatske u Subotici, Zavod za kulturu vojvođanskih Hrvata, bunjevačke studije pri Filozofskom fakultetu u Zagrebu i kroatistika pri filološkim studijama u Srbiji, programi Matice iseljenika Hrvatske, hrvatske rimokatoličke crkve – Instituta „Ivan Antunović“ u Subotici, i dr.). Pred bačkim Bunjevcima, postavlja se problem revitalizacije i modernizacije. Sa ovim problemom se suočavaju i drugi mali narodi Evrope, koji su prošli sličan trnoviti put viševekovne borbe za opstanak i očuvanje kulturnog identiteta (među slovenskim narodima su takvi Lužički Srbi, Karpatski Rusini, Pomaci, i dr.). 

Ovaj osvrt na problem etnokulturne revitalizacije i nacionalnog razvoja bačkih Bunjevaca, u perspektivi primene Statuta AP Vojvodine i ukupne politike ravnopravnosti nacionalnih zajednica u Srbiji, upućuje na dva zaključka. Prvo, posledice višedecenijske diskriminacije  nacionalne zajednice Bunjevaca, postavlja zahtev da se na nju, u projektovanju i podršci razvojnih programa njene etnokulturne revitalizacije, primeni princip pozitivne diskriminacije. Drugo, ugroženost ukupnog bunjevačkog naroda procesima depopulacije, akulturacije i nacionalne fragmentacije, čini akutnim zahtev demokratskog samoorganizovanja Bunjevaca, stvaranja politički nezavisne nevladine ne-profitna krovne organizacije, koja se gradi „od baze“ (od svih postojećih i novih kulturnih, sportskih, obrazovnih, privredno-kooperativnih, omladinskih, ženskih, građanskih organizacija Bunjevaca), sposobne da ograniči uplitanje stranačko-političkih pristrasnosti i da svoju delatnost usredsredi na bitne egzistencijalne i etnokulturne probleme ove male zajednice (uzor može da bude Savez Lužičkih Srba „Domovina“ u Nemačkoj). Sticanje „onog srećnog osećanja večne prošlosti i budućnosti“ i oslobađanje od teskobnog osećanja, da im je „postojanje stalno ugroženo ili pod znakom pitanja“ (M. Kundera), koje Bunjevce, kao mali narod onespokojava već skoro vek ipo, u velikoj meri zavisi od procesa razvoja nacija, s kojima dele sudbinu, kao modernih građanskih nacija, okrenutih evropskim integracijama.                                                           

Uvod u bunjevačko pitanje III

Slika 4

Slika 3

Tabela 10

Tabela 9

Slika 2

Šta ugrožava etno-kulturni identitet, opstanak i razvoj Bunjevaca?

Retko koji evropski narod je iscepkan toliko koliko bunjevački narod danas. To je posledica asimilacionih politika kojima su Bunjevci bili podvrgavani od strane država-nacija, pod čiju dominaciju su dospevali, kao i sopstvenih frustrirajućih protivrečnosti.

Spoljašnje opasnosti, one na koje ne mogu da utiču kao pojedinci, rezultiraju iz asimilatorskih pritisaka koji potiskuju i obeshrabruju etničko-kulturni identitet Bunjevaca kao malog naroda. Otvorena prisilna ili prikrivena asimilacija, koja je primenjivana od druge polovine 19. veka do stupanja Mađarske u Evropsku uniju, dovela je, kako smo utvrdili u prethodnim odeljcima ovog ogleda, do iščezavanja dve trećine bunjevačkog naroda dospelog u državne granice Mađarske posle 1918. godine. Intervencija Evropske unije otvara perspektivu revitalizacije ostatka bunjevačkog naroda u Mađarskoj, iako se to događa u „poslednjem minutu“ dovršavanja prirodnog procesa asimilacije (Feher Ištvan), i uz uporni otpor mađarskih institucija priznavanju Bunjevcima statusa  nacionalne manjine.

Homogenizacija, inače raznorodnog etno-kulturnog supstrata - etničkih skupina, radi stvaranja državotvornih nacija, je manje ili više otvoreno proklamovana nacionalna politika balkanskih država, od njihovog osnivanja u 19. veku, do naših dana. U tom smislu mogu se razumeti strategije hrvatizacije i srbizacije bačkih Bunjevaca. Kako primer Mađarske pokazuje, nacionalne strategije homogenizacije državotvornog naroda gube svoju dublju, prikrivenu svrsishodnost, tek kada proces asimilacije manjinskih etničkih skupina dosegne prag Feherove prirodne asimilacije.

Posle poslednjeg balkanskog rata, stepen homogenizacije hrvatske nacije je dosegao visok nivo, ali unutrašnja stabilnost i etno-kulturna identifikacija raznorodnog etničkog supstrata ove nacije, još nisu u potpunosti ostvarene. Otuda visoka osetljivost i nesrazmerne ideološko-političke reakcije hrvatske inteligencije na nastojanja vojvođanskih Bunjevaca da afirmišu svoj poseban, ni hrvatski ni srpski, nacionalni identitet.

Unutrašnja trenja u hrvatskom nacionalnom identitetu ispoljavaju se naročito otvoreno u medijskom kvalifikovanju „južnjaka“, Hrvata hercegovačkog porekla. Izvod iz članka Nina  Raspudića upućuje na prirodu ovog nedovršenog procesa integracije hrvatske nacije: „„Hercegovac“ se u antihercegovačkim mitskim medijskim konstrukcijama, bez iznimke prikazuje kao epski nastrojen, ruralni katolički desničar. Veliki Hrvat... Stereotipni Hercegovac iz medija je definiran kao primitivac kockaste glave, koji se nakrao na račun hrvatske sirotinje pa sad živi u viletini i vozi najnoviji mercedes, iz kojeg kroči u mokasini i bijeloj čarapi pa se, dok mu kilo zlata zvecka oko šije i čačkalica viri između rijetkih zuba, ubacuje preko reda podići lažnu ratnu invalidninu ... Uza sve navedeno, znakovito je da se u Republici Hrvatskoj nikada ne govori o „istarskoj“, „zagorskoj“, „dalmatinskoj“ i sl. mafiji u tranzicijom poharanom gospodarstvu.“ dr. sc. Nino Raspudić, Naša ognjišta, siječanj-veljača 2009. http://www.hardomilje.info/index.php?option=com_content&task=view&id=189&Itemid=72 .

Aktivnost zavičajne udruge Ličana „Vrilo mudrosti“ iz Slavonskog Broda pokazuje revitalizaciju lokalnog etničkog identiteta Hrvata ličkog porekla. Taj identitet sadrži trag bunjevačke prošlosti dela ove etničke skupine. Negovanje ikavice je takav trag. Na veb-stranici ovog udruženja dato je sledeće obaveštenje: „  "Ričnik ličke ikavice" autora Marka Čuljata, objavljen u izdanju gospićkog Lika pressa, bit će predstavljen danas u Slavonskom Brodu. Organizator promocije, koja će biti u Katehetsko-pastoralnom centru Vida Mihaljeka danas u 17,30 sati, Zavičajna je udruga "Vrilo mudrosti" iz Slavonskog Broda. O rječniku će govoriti prof. dr. Marko Samardžija i prof. dr. Ante Bežen, a program će oplemeniti nastup Muškog komornog zbora crkve Presvetog Trojstva. Posavska Hrvatska, 10.09.2004.   (vm-rijecnik2004-002)„ http://www.vrilo-mudrosti.hr/ostalo/ostalo1.htm#rijecnik2004-01 .

Unutrašnje protivrečnosti etničkog identiteta Bunjevaca, koje blokiraju njihov razvoj kao malog ugroženog naroda, mogu se fokusirati na njihovo katoličanstvo i na oportunističko ponašanje njihove inteligencije.

Katoličanstvo je jedan od znakova prepoznavanja bunjevačkog identiteta, koji doprinosi njihovom etničkom razgraničenju prema pravoslavnim Srbima i protestantskim Mađarima, ali je, istovremeno, i mehanizam potiskivanja bunjevačkog identiteta putem promocije hrvatskog nacionalnog identiteta. Katoličanstvo bosanskih Franjevaca je postavilo temelj etno-kulturnog identiteta Bunjevaca ali je, nakon ukidanja franjevačke redodržave Bosne srebrene 1757. godine, ono poprimilo obrnutu, asimilatorsku ulogu u mađarizaciji Bunjevaca. Ostvarenjem elemenata hrvatske državnosti u Kraljevini Jugoslaviji (formiranja 1936. godine Savske banovine i 1939. Hrvatske banovine) katoličanstvo je postalo oslonac asimilacije Bunjevaca u hrvatski nacionalni identitet. Ovo izokretanje nacionalne uloge katoličanstva je važan izvor frustracije i kolebanja u identitetu Bunjevaca.

Kolebanje oko bunjevačkog identiteta izazvano je takođe brisanjem istorijskog pamćenja o predhrvatskoj prošlosti Bunjevaca. Bunjevci u njihovoj prapostojbini Dalmaciji, Bosni i Hercegovini, kao i u Lici i Slavoniji, dali su značajan doprinos formiranju moderne hrvatske nacije i, kao etnicitet, apsorbovani su u tu naciju. Danas se u Hrvatskoj, prilikom popisa stanovništva, niko ne izjašnjava kao Bunjevac. 

Naučna kritika primordijalističkog poimanja hrvatske nacije (gledišta o čistom etnosu, koji vodi podeklo direktno od svojih pra-predaka, doseljenih u 7. veku iz područja Visle u Karpatima) stvorila je podlogu za razumevanje etnogeneze, istorijskog „stvaranja“, moderne hrvatske nacije na tlu zapadnog Balkana, putem integracije različitih etničkih skupina (Budak, 2003). Takav naučni pristup etničkoj istoriji pra-postojbine Bunjevaca razvejava izmaglicu sa vizure prošlosti Bunjevaca.

Oslanjajući se na mutno tradicionalno sećanje Bunjevaca o svom poreklu sa „rike Bune“, stvorena je istoriografska konstrukcija o zapadnoj Hercegovini i zapadnoj Bosni kao njihovom pra-zavičaju.

Autor značajnog prikaza o Bunjevcima na veb-stranici „Vrila mudrosti“, iznosi sledeća dva stava važna za tumačenja porekla Bunjevaca.

(1) „Bunjevci su bili pokretno stočarsko stanovništvo koje se prilično selilo u vrijeme dok su te seobe bile. Živjeli su od stočarstva, po malenim kamenim kućicama poznatim kao "bunje" (jedn. bunja). Bunjevci govore štokavski ikavskim govorom. Spadaju u jednu od najbrojnijih skupina Hrvata. Bunjevcima se naziva — kako napisa Rikard Pavelić — »jedan od najvitalnijih ogranaka hrvatskog naroda koji i dan danas živi u većim skupinama u Madžarskoj, Bačkoj, Baranji, Dalmatinskoj zagori, Ravnim kotarima, Lici, Hrvatskom primorju, Gorskom kotaru, zapadnoj Bosni i zapadnoj Hercegovini.«“

Prvi deo gornjeg stava upućuje na poreklo Bunjevaca od „vlaha“, nomadskih i polunomadskih (transhumantnih) stočarskih plemena. Ta plemena su kao svoju etničku podlogu imala mešavinu slovenskih i romanizovanih, potom sloveniziranih, ilirskih etniciteta (Vlasi sa Pindskih planina u severozapadnoj Grčkoj, na granici sa savremenom Albanijom). Pripadnost ovih gorštačkih etničkih skupina „jednoj od najbrojnijih skupina Hrvata“ (R. Pavelić), što je drugi deo gornje tvrdnje, može da se odnosi na noviji period etnogeneze Bunjevaca (18. vek), kada je njihova integracija u nastajuću hrvatsku naciju, već dostigla nivo, na kojem je njihov „vlaški“, bunjevački ili pred-bunjevački etno-kulturni identitet, potisnut hrvatskim nacionalnim identitetom.

(2) „U govoru bačkih Bunjevaca nalaze se mnoge riječi grčkog porijekla, napisaćemo ih latinicom onako kako se izgovaraju: dromos=drum, perkijon=prćija, sarksma=sarma. Isto kako smo sa imenom ,,Bunjevac”, bunos znači brdo, bunios=brđanin, gorski, bunemo=stoku napasati, pastirovati. Otud dolazi korijen riječi bun, a dalje se izvodi po nastavku - vac, kao Franciskus, Fran, pa Franjevac, tako Bunos, Bun - dalje Bunjevac i to znači pastiri iz brda, brđani, gorani, pastiri. Osim bačkih Bunjevaca i sada stanuju svi Bunjevci po gorama i pastiri su, tako je grčki naziv ostao na cijelom narodu po njihovom glavnom zanimanju pastirovanju.“

Gornji, drugi stav, je orijentacija za razumevanje „predhrvatske“, proto-bunjevačke, „vlaške“ prošlosti ovog naroda. Uticaj grčke kulture na etničke pretke Bunjevaca upućuje na njihove seobe sa juga, stazama planinskog stočarenja, verovatno od Pindskih planina, preko albanskih i crnogorskih, do hercegovačkih i zapadnobosanskih planinskih područja. Na ovu predistoriju Bunjevaca upućuje zapažanje I. Ivanića (1899) o mogućem poreklu Bunjevaca iz severne Albanije. Toponim sela Bunjani (u blizini ušća reke Valbone u Drim) može se razumeti kao letnje selište plemena, koje stoku u zimskom periodu napaja na reci Buni, što je raniji naziv reke Bojane. Čudno je da istoriografi poreklo Bunjevaca vezuju isključivo za neznatnu reku Bunu u blizini hercegovačkog grada Blagaja, a da region reke Bune-Bojane ostaje van njihovog vidokruga. Razlog tome je, verovatno, nastojanje da se Bunjevci svrstaju kao ogranci hrvatskog ili srpskog naroda, koji se upravo u području hercegovačke reke Bune dodiruju i prepliću.

Nacionalna integracija, metodima državne intervencije, koji su bili svojstveni u stvaranju evropskih nacija u 19. i 20. veku, izvedena je uz konstrukciju istorije hrvatskog naroda, koja briše tradicije, istorijsko sećanje na prošlost svih integrisanih etničkih skupina, stvarajući jednu, homogenizovanu nacionalnu svest o iskonskoj prošlosti državotvornog naroda. U okviru tako konstruisanog nacionalnog identiteta iščezli su mali etniciteti, njihovi dijalekti, a jedan dijalekt je dignut na pijedestal standardnog nacionalnog jezika. Sličan proces stvaranja moderne nacije prošao je i srpski narod uz posredovanje državno-političke intervencije radi integracije i asimilacije različitih etničkih skupina. „Hegemonija vladajućih (hegemony of rulers) uništava različitost. … oni mogu lako da eliminišu male dijalekte. Kako lingvisti kažu, "Jezik je dijalekt sa armijom." (Gene Hammel).

Ovaj proces stvaranja hrvatske nacije odvijao se, preplitao i sukobljavao sa sličnim procesom stvaranja srpske nacije, pogotovo na području Bosne i Hercegovine.

Druga protivrečnost bunjevačkog naroda proističe iz ponašanja njegove inteligencije. Bunjevački etničko-kulturni identitet razvijali su bosanski Franjevci, nastojeći da narod pridobiju za katoličanstvo, a da ga odvrate od patarenstva/ bogumilstva, pravoslavlja i muhamedanstva. To su postizali u manastirima, u okviru svoje redodržave Bosne srebrene, putem školovanja omladine kao izvorišta budućih svećenika i obrazovanih društvenih slojeva (trgovci, oficiri i državni činovnici). Bosanski Franjevci su, od 15. do početka 19. veka delovali kao zainteresovani, u to vreme visokoobrazovani i organizovani sloj inteligencije, posvećen razvoju bunjevačkog naroda. Bosanski Franjevci su ovakvo svoje obrazovno delovanje nastavili još skoro čitav jedan vek nakon ukidanja njihove redodržave, posle doseljavanja dela Bunjevaca u sadašnji Bački zavičaj, učvršćujući njihov etno-kulturni identitet.

Potiskivanjem bosanskih Franjevaca od strane mađarskih klerika (manastir u Đenđešu) i građanske prosvetne inteligencije, bunjevački narod je izgubio svoju viševekovnu privrženu inteligenciju, zainteresovanu za razvoj njegovog etničkog identiteta. Našavši se u vrtlogu mađarske nacionalne revolucije 1848. godine, kao i nakon uspostavljanja mađarske nacije-države u okviru Austro-Ugarske monarhije (posle austro-ugarske nagodbe 1867. godine), bunjevački narod u Bajskom trokutu je ostao sa malobrojnom  sopstvenom inteligencijom, odolelom pritisku mađarizacije, zainteresovanom za njegov razvoj kao moderne nacije. Kratak period nacionalnog buđenja Bunjevaca u Ugarskoj (Antunović, Rajić, i dr.) bio je orijentisan vizijom jugoslovenstva, potom očekivanjem da se ostvari vojvođanska autonomija. sa mogućnostima modernog etničkog, kulturnog, privrednog, političkog organizovanja bunjevačkog naroda.

Dva su razloga političke dezintegracije Bunjevaca posle 1920. godine. Prvo, tokom perioda mađarizacije (nakon ukidanja srpske Vojvodine u okviru Austrijske imperije), prioritet srpsko-bunjevačkih odnosa predstavljala je sinergija, koja je potiskivala u drugi plan projekte uređivanja političkih odnosa ovih etničkih zajednica posle očekivanog uspostavljanja zajedničke jugoslovenske, odnosno, srpske države. Zbog toga, nije razvijena usaglašena bunjevačko-srpska vizija i projekt autonomije primerene očekivanjima Bunjevaca. Drugo, kada je takva država, Kraljevina SHS uspostavljena, tokom kratkog perioda od vojnog posedanja Vojvodine od strane Srbije (novembar 1918. godine) do povlačenja državne granice sa Mađarskom 1921. godine, u Subotici i Somboru su počeli da se harmonizuju srpsko-bunjevački odnosi. Taj proces je prekinut birokratskom intervencijom vlade iz Beograda (smena vlasti izabranih od strane lokalnih zajednica Bunjevaca i Srba-starosedelaca i postavljanjem kadrova u koje su imale poverenje centralne vlasti, tzv. "kuferaša"). Ovaj politički udar imao je za posledicu razočaranje u novu državu i okretanje dela Bunjevaca ka hrvatskim političkim projektima, prvenstveno ka agitaciji Hrvatske seljačke stranke braće Radić. 

Konstituisanje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca / Jugoslavije 1918. godine, na način koji je bunjevački identitet podredio hrvatskom nacionalnom interesu, predstavljalo je istorijsku vododelnicu, koja je bunjevački narod opteretila protivrečnošću, koja ga do današnjih dana frustrirajući opterećuje i blokira u njegovom razvoju. Priroda i uzrok ove protivrečnosti zapaža se iz činjenice da se, prema Đuriću, Ćurčiću i Kicoševu, 1920. godine 40 hiljada pripadnika gradskog sloja inteligencije, koji su se za mađarske vlasti pre Prvog svetskog rata, izjašnjavali kao Mađari, preko noći izjasnili kao Hrvati. Iza ove nagle formalne promene nacionalnosti je višestruki nacionalni identitet, interesno orijentisan, površno ukorenjem u bunjevačkom etno-kulturnom identitetu. Ovakvo ponašanje tog građanskog sloja bila je osnova prihvatanja dekreta KPJ iz 1945. godine o etničkom negiranju Bunjevaca i njihovoj nominalnoj kategorizaciji u hrvatsku nacionalnost, koji je povredio ponos i samosvest ovog naroda. Takav oportunizam objašnjava takođe skoro poluvekovnu anonimnost bunjevačkog naroda u društvenom, kulturnom životu Srbije i Vojvodine, odsustvo reagovanja Jugoslavije na asimilaciju Bunjevaca u vreme staljinističkog režima u Mađarskoj, kao i savremeni ambivalentan odnos dela državnih autoriteta prema bunjevačko-hrvatskim konfrontacijama u Vojvodini.

Priroda posmatrane protivrečnosti nazire se iz „Otvorenog pisma“ grupe svetovnih i crkvenih dostojanstvenika i intelektualaca, vojvođanskih bunjevačkih Hrvata, vrhovnim nacionalnim institucijama Hrvatske, 25. srpnja 2007. godine, povodom uvođenja nastavnog predmeta „bunjevački govor s elementima nacionalne kulture“. Potpisnici ovog pisma očekuju da se, nagodbom srpsko-hrvatskih državno-političkih elita, ne dovede u pitanje dekret KP Jugoslavije iz 1945. godine o administrativnoj kategorizaciji Bunjevaca kao Hrvata, plašeći se da svaka promena u takvom statusu Bunjevaca, vodi „denacionalizaciji hrvatske nacionalne  manjine  u  Vojvodini“.

Slika  2 - Faksimil cirkularnog dopisa GNOOV Odeljenja za unutrašnje poslove iz maja 1945. godine o kategorizaciji Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata

Pozivanje na međudržavni Sporazum o zaštiti hrvatske manjine u Republici Srbiji i srpske manjine u Republici Hrvatskoj, upućuje na otpor potpisnika Otvorenog pisma odluci vlade Srbije iz 1990. godine, da obnovi pravo Bunjevaca na očuvanje svog nacionalnog identiteta. Tom odlukom je de facto anuliran dekret KPJ iz 1945. godine o administrativnoj kategorizaciji Bunjevaca, kao pripadnika hrvatske nacije. Potpisnici Pisma, insistiraju na nepriznavanju ispravljanja državnog nasilja izvršenog nad Bunjevcima 1945. godine.

Ispravljanje ove nepravde je polazna tačka razumne rasprave između svih frakcija „bunjevačkog roda“, čija konfrontacija je štetna za celinu bunjevačkog naroda. Pozivanje na činjenicu da je, odluku iz 1990. godine, donela vlada Socijalističke partije Srbije (nakon kontakta predstavnika Bunjevačko-šokačke stranke sa dr. Vojislavom Šešeljom), može da izaziva podozrenje o političkim motivima ove odluke u vreme njenog donošenja, ali ne može da ospori njenu istorijsku opravdanost. 

Traženje vođstva Bunjevačko-šokačke stranke, podrške od vođe Srpske radikalne stranke dr V. Šešelja,  bio je izraz egzistencijalne strepnje za sudbinu Bunjevaca i Šokaca u vreme zaoštravanja ratnog sukoba između Srbije i Hrvatske. No, priroda „podrške“, koju su bački Bunjevci i Šokci mogli od vođe SRS da očekuju, krajnje je dubiozna. U vreme ubrzo posle pomenutog kontakta sa vođstvom Bunjevačko-šokačke stranke, Vojislav Šešelj je izjavio: "Smatram da svi Hrvati treba da se sele, osim onih koji su se odazvali mobilizaciji. Treba izuzeti Srbe katolike (Šokce i Bunjevce) koji uživaju punu ravnopravnost. Hrvatima ćemo dati adrese prognanih Srba iz Zagreba i Varaždina." (Večernje novosti, 17. april 1992.).

Ideološku pozadinu ove „podrške“, čini kategorizacija Bunjevaca i Šokaca kao „Srba katolika“, koja predstavlja srpsku varijantu administrativne asimilacije, kakvoj su oni bili podvrgnuti prilikom nasilne kategorizacije kao Hrvata u 1945. godini. 

Ideologija srpskog nacionalizma dobila je praktično-politički izraz u akciji distribucije letka u Novom Sadu gradskih odbora četiri stranke na čelu sa Srpskom demokratskom strankom (Srpskih zemalja) i Srpskom radikalnom strankom sredinom februara 1993. godine, usmerenoj ka podsticanju međunacionalnog razdora u Novom Sadu i aktivizaciji "patriotski" nastrojenih građana. Letak je značio poziv na homogenizaciju Srba oko ideologije antijugoslovenstva, stigmatizaciju svih ne-srba i srpskih izdajnika (demokratski orijentisanih Srba koji prihvataju multikulturalizam). 

Segmentacija i problem integracije bunjevačkog naroda

 

Vraćanje Bunjevcima statusa nacionalne manjine, u skladu sa međunarodnim pravom, bila je i ostala obaveza države Srbije prema jednoj od manjinskih etno-kulturnih skupina srpskog društva. Istovremeno, obaveza je srpske države takođe obezbeđivanje uslova ravnopravnog položaja i razvoja nacionalne manjine Hrvata u Srbiji, uz uvažavanje međunarodnog prava Hrvatske kao matične države ove manjinske zajednice. Pri tome, pristup obe države ovom pitanju ne može ignorisati činjenicu da su odnosi između Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata takođe osetljivo unutrašnje pitanje bunjevačkog naroda.

Kakvi su sadašnji unutrašnji etnički i politički odnosi u bunjevačkom narodu? Koji interesni segmenti se u ovom narodu mogu konstatovati i šta izaziva napetost između njih?

Iz prethodnih analiza u ovom ogledu može se zaključiti da su dva istorijski presudna događaja uticala na procese segmentacije bunjevačkog naroda. Prvi je povlačenje državne granice između Mađarske i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1921. godine, koje je, u potonjoj Vojvodini, dovelo do naglog povećanja zastupljenosti nacionalno samokategorizovanih Hrvata. Drugi događaj je dekret KPJ iz 1945. godine o kategorizaciji Bunjevaca kao Hrvata, koji je značio nepriznavanje postojanja i administrativnu zabranu kolektivnih prava Bunjevaca. 

Procena segmenata bunjevačkog naroda u 1971. godini (pola veka nakon izjašnjavanja 34 hiljada ranije mađarizovanih Bunjevaca kao Hrvata**), uz pretpostavku depopulacije od 50% (porodice sa jednim potomkom), segment Hrvata, potomaka mađarizovanih Bunjevaca, dostiže 20 hiljada. Ovaj broj se može dalje smanjiti za oko 5 hiljada na račun izjašnjavanja kao Jugoslovena (radi olakšavanja promocije na poslu, mešovitih brakova, etničke mimikrije, i sl.). Projekcija ovih cifri na 1991. godinu (Tabela 9) (smanjenje srazmerno indeksu rasta Hrvata u AP Vojvodini od 53,6%), svodi se na 14,6 odnosno 10,92 hiljade.

Kategorija kategorizovanih Hrvata 1971. godine u donjoj tabeli (ukupno 45,339 osoba) je raščlanjena na dva segmenta: na (1) administrativno hrvatizovane Bunjevce (između 25 i 30 hiljade osoba) i (2) na potomke mađarizovanih Bunjevaca samokategorizovanih 1921. godine kao Hrvata.

Tabela  9 - Bunjevci, bunjevački Hrvati i Hrvati u Vojvodini 1971 i 1991.

*Max  deluje samo faktor opadanja prirodnog priraštaja (porodica sa jednim naslednikom); Min  Osim prirodnog faktora, deluju fakori oportunitetnog identifikovanja (izjašnjavanje kao Mađara između 1941 i 1944), kao Jugoslovena posle 1945. (procena izjašnjenih dostiže 4,370 osoba), itd.

**Kategorija samokategorizovanih Hrvata iz 1921. godine je utvrđena na osnovu podatka od 34,089 Hrvata, popisanih na teritoriji potonje Vojvodine izvan Bač-Bodroške županije u 1910. godini; odbijanjem tog broja i ranije utvrđenog broja Bunjevaca u vojvođanskom delu pomenute županije, ukupno 58,508,  od ukupnog broja Hrvata popisanih 1921. godine u Vojvodini, 122,687 (ovo koriguje – smanjuje broj od 40,000 utvrđen od strane Đurića, Ćurčića, Kicoševa, na verovatniji broj od 34,087 Mađara samokategorizovanih kao Hrvata). U 1971. godini od 138,561 popisanih Hrvata u Vojvodini, bunjevački Hrvati i Bunjevci su verovatno učestvovali – shodno napred primenjenom načinu računanja -  sa oko 43.5% ukupno 60,231 osoba; naknadnom evidencijom rezultata popisa iz 1971. godine utvrđeno je da se 14,892  osobe izjasnilo kao Bunjevac, što omogućuje da se konstatuje da je kategorija hrvatizovanih Bunjevaca u 1971. godini obuhvatala 45,339 osoba.

Potomci Bunjevaca, mađarizovanih pre 1918. godine, samokategorizovanih kao Hrvata nakon te godine, danas u Vojvodini predstavljaju već drugu i treću generaciju Hrvata, te se kod njih može očekivati stabilizovan nacionalni identitet. Zajedno sa etničkim Hrvatima, ova kategorija je 1971. godine obuhvatala 67.3% do 70.9% a 1991. godine 59.5% do 63.4% ukupnog nominalno hrvatskog nacionalnog „korpusa“ (svi građani Vojvodine koji su pre 1991. popisivani kao Hrvati). Istovremeno, bunjevački „korpus“ u nominalno hrvatskom stanovništvu Vojvodine 1971. godine – Bunjevci i 1945. godine hrvatizovani Bunjevci, koji se izjašnjavaju kao Hrvati - je obuhvatao 29.1% do 32.7%  a 1991. godine 36.5% do 40.5%.  Zapaža se tendencija apsolutnog opadanja broja oba „korpusa“, s tim da je opadanje hrvatskog „korpusa“ izraženije, što dozvoljava procenu da relativni udeo bunjevačkog „korpusa“ u ukupnom, nominalno hrvatskom stanovništvu Vojvodine, raste sa oko 30% u 1971. na oko 38% u 1991. godini.

Već je napred konstatovano da, pomenuto obrnuto proporcionalno ukrštanje demografskih tendencija u nominalno hrvatskom stanovništvu Vojvodine, predstavlja jednu od osetljivih protivrečnosti u odnosima unutar bunjevačkog naroda. Apsolutni broj izjašnjenih Bunjevaca je stabilizovan (oko 20 hiljada od 1991. godine), dok broj bunjevačkih Hrvata pokazuje tendenciju smanjivanja, što rezultira porastom udela Bunjevaca u bunjevačkom „korpusu“ stanovništva Vojvodine (povećanje od 35.3% u 1971. godini na 42.8% u 1991. godini). Ovo zapažanje pokazuje da se problem opstanka i razvoja bunjevačkog naroda može dovesti u vezu, prvenstveno sa egzistencijom i identitetom bunjevačkih Hrvata, onog segmenta bunjevačkog naroda, koji je, dekretom iz 1945. godine, prisilno kategorizovan kao pripadnik hrvatske nacije.

Razumevanje promena u segmentu bunjevačkih Hrvata zahteva posebno empirijsko istraživanje međugeneracijske dinamike njihovog etničkog i nacionalnog identiteta. No, neka prethodna naziranja o ovom pitanju mogu se formulisati na osnovu koncepcije malih naroda (Uriel Abulof, 2006).

Egzistencija bunjevačkih Hrvata, kao pripadnika hrvatske nacionalne zajednice u pograničnoj „kriznoj zoni“ Subotice, bila je stigmatizovana (prokažena) tokom srpsko-hrvatskog rata krajem prošlog veka (strah od Hrvata kao „pete kolone“). Dugi period (1945-1990) dvostruke negacije etnokulturnog identiteta i kolektivnih prava Bunjevaca, od strane „lokalne“ kao i hrvatske države, potisnuo je „bunjevaštvo“ administrativno kategorizovanih Hrvata u drugi plan. Omogućavanje, nakon stvaranja samostalne hrvatske države, da Hrvati iz  vojvođanske „dijaspore“,  mogu da stupe u državljanstvo i da se koriste putnim ispravama Hrvatske, bio je snažan stimulans nacionalnog izjašnjavanja bunjevačkih Hrvata. Posle sticanja bezviznog, šengenskog statusa Srbije, a posebno posle očekivanog prijema Srbije u članstvo Evropske unije, ovaj motiv će gubiti dosadašnji značaj. Osporavanje vojvođanske autonomije, od strane srpskih nacionalističkih stranaka, takođe je jedan od „pozadinskih“ motiva strepnje bunjevačkih Hrvata u pogledu perspektive „večne“ egzistencije Bunjevaca, kao samoupravne etnokulturne zajednice u Srbiji.

Korišćenje jezika-dijalekta, svojstvenog za kulturu i identitet etnokulturne grupe, važan je indikator uključenosti te grupe u društvo, u kojem  takva grupa egzistira kao manjinska. Videli smo da se podatak, da svojim etničkim jezikom govori ispod 70% pripadnika etnokulturne grupe, kvalifikuje kao indikator ugroženosti malog naroda.  Kakvo je stanje u ovom pogledu u današnjoj Vojvodini i u zavičaju Bunjevaca?

 

Tabela  10 -  Stanovništvo prema maternjem jeziku i etnicitetu/ nacionalnosti, Vojvodina i opštine Subotica i Sombor, 2002

 

Izvor: Popis stanovništva Srbje 2002, knjiga 3.

 

Uvidom u podatke tabele 10, može se zapaziti da je, od ukupnog stanovništva Vojvodine u 2002. godini, 76.63% identifikovalo srpski jezik kao svoj maternji jezik, iako se, kao pripadnik srpske nacionalnosti, izjasnilo 65.05% ovog stanovništva. Odatle proističe da 235,213 osoba ili 17.79% osoba, koje se nisu nacionalno izjasnile kao Srbi, koristi srpski jezik kao svoj svakodnevni govor. Najhomogenija je, u pogledu korišćenja svog nacionalnog jezika, mađarska nacionalna manjina u Vojvodini; ovde rezultati popisa stanovništva 2002. godine pokazuju da samo 6,002 osobe ili 2.1% koristi neki drugi, a ne mađarski jezik, kao svoj maternji jezik (prevashodno srpski jezik). U opštini Subotica mađarski, kao maternji jezik, koristi 516 osoba nemađarske nacionalnosti; u opštini Sombor 582 osobe mađarske nacionalnosti (4.7%) ne koristi mađarski kao svoj maternji jezik.

Kada je reč o Hrvatima u Vojvodini, zapaža se  da 35,493 pripadnika ove nacionalnosti ili 62.8% koristi drugi, a ne hrvatski, jezik (pretežno srpski) kao svoj maternji jezik. U opštini Subotica, Hrvata koji ne koriste hrvatski kao svoj maternji jezik popisano je 2002. godine 7,862 ili 47.1% a u opštini Sombor bilo je 5,254 osobe ili 64.8% takvih slučajeva. Na osnovu procene, u opštini Subotica je među Bunjevcima, iste godine bilo 7,677 osoba, koje nisu koristile bunjevački govor kao svoj maternji jezik (47.2%), a u opštini Sombor je bilo oko 2,429 ili  oko 89% takvih slučajeva.

Ukoliko se nacionalni-etnički svakodnevni govor posmatra kao znak raspoznavanja i medijum komunikacije unutar etnokulturne grupe, bez kojeg unutrašnja kohezija slabi a asimilacija u većinsko etnokulturno okruženje preovladava, može se zaključiti da je stepen unutrašnje integracije hrvatske i, pogotovo, bunjevačke zajednice, u Vojvodini kao i u obe opštine, koje čine zavičaj bunjevačkog naroda, relativno nizak. U opštini Subotica i hrvatska i bunjevačka zajednica u blizu 50% slučajeva svojih pripadnika nije identifikovala svoj etnički jezik kao maternji jezik (ostaje otvoreno pitanje koliko su izjave o maternjem jeziku verodostojne, koliko su standardni hrvatski jezik odnosno izvorna bunjevačka ikavica, u živoj svakodnevnoj upotrebi). U opštini Sombor nivo etnokulturne integracije putem jezika, kao markera pripadanja obim analiziranim zajednicama, nesumnjivo se može okarakterisati kao problematičan.

Za mađarsku, a pogotovo srpsku nacionalnu zajednicu, u Vojvodini i u dve posmatrane opštine, problem etnokulturne integracije njihovih pripadnika, ne može se postavljati kao problem. Između segmenata bunjevačkog naroda, obe jezičke varijante (hrvatska ijekavica i bunjevačka ikavica) povlače linije razgraničenja, razlikovanja, što ukazuje na problem njegove etnokuluturne dezintegracije. Široko prihvatanje Srpskog jezika, kao maternjeg jezika, od strane oba segmenta bunjevačkog naroda, upućuje na njegovu ulogu zajedničkog lingua franca, koji relativizuje etnokulturno diferenciranje tog naroda.

 

Nema bunjevačkog naroda bez organizovanih Bunjevaca

 

Razlog postavljanja bunjevačkog pitanja, u istorijskoj retrospektivi i u savremenosti, proističe iz nerazvijenosti institucionalnog okvira koji obezbeđuje održanje i razvoj bunjevačkog naroda. Bunjevački narod se razvijao i napredovao u vreme postojanja i funkcionisanja franjevačke redodržave Bosne srebrne. Kada je ta versko-politička struktura ukinuta, pod naletom stvaranja mađarske nacije, Bunjevci su doživeli zastoj i dezintegraciju. Bosanske Franjevce je nasledila malobrojna autentična bunjevačka inteligencija, koja se, posle 1918. godine, dezintegrisala, zahvaćena centrifugalnim uticajima Zagreba i Beograda. To je doprinelo nacionalnim podelama i protivrečnostima u bunjevačkom narodu, koje traju do današnjeg dana.

Depopulacija, perspektiva iščezavanja bunjevačkog naroda, postavlja problem integracije segmenata ovog naroda, koji javno, ili „u porodičnoj privatnosti“, čuvaju bunjevački etnokulturni identitet.  Imajući u vidu primere revitalizacije etnokulturnih grupa, malih naroda u savremenoj Evropi, mogu se sagledati šanse takvog procesa, koje se pružaju bunjevačkom narodu. Institucionalna struktura Lužičkih Srba, sa njihovom krovnom organizacijom „Domovina“, predstavlja model ostvarivanja razvojne šanse i za Bunjevce. Stvaranje „Domovini“ slične, krovne, politički nezavisne organizacije Bunjevaca, predstavlja takvu šansu egzistencijalnog održanja, očuvanja, osavremenjavanja i razvoja bunjevačke kulture, obogaćivanja etno-kulturnog identiteta i revitalizacije tradicije ovog malog ugroženog naroda. 

Otvaranje evropske perspektive zemalja jugoistočne Evrope pruža mogućnost revitalizacije ekonomskih, kulturnih i svih drugih odnosa u celokupnoj populaciji bunjevačkog etničkog porekla u Bajskom trokutu. Osim uspostavljenih pravno-političkih okvira uživanja ljudskih prava i kolektivnih prava nacionalnih manjinskih zajednica Bunjevaca u Srbiji i Mađarskoj, bunjevačkih Hrvata u Srbiji i Hrvata bunjevačkog etničkog porekla u Mađarskoj, novi, širi okvir Evropske unije donosi mogućnost razvoja struktura civilnog društva, nevladinih organizacija, lokalnih i regionalnih inicijativa važnih za revitalizaciju bunjevačkog etno-kulturnog identiteta pripadnika ovih zajednica.

Primer organizovanosti Lužičkih Srba u savremenoj Nemačkoj (Lusatian Sorbs in Germany) može da posluži kao uzor za bačke Bunjevce. Brojnost Lužičkih Srba u Nemačkoj dostiže približno 60 hiljada (40 hiljada u Gornjoj Lužici - saveznoj državi Brandemburgu, i 20 hiljada u Donjoj Lužici - saveznoj državi Saksoniji) neznatno nadmašuje brojnost ukupne populacije bunjevačkog porekla u Bajskom trokutu. Ovaj autohtoni mali narod ima razgranatu institucionalnu strukturu čiju krovnu organizaciju predstavlja „Domovina – Savez Lužičkih Srba“ (Videti URL: www.domowina.de). Zajedničkom nastupu ovog naroda ne smetaju razlike jezika i kultura njegove dve etničke zajednice – Srba iz Gornje i iz Donje Lužice.

 

Slika   3 -  Organogram organa upravljanja „Domovine“

http://www.domowina.sorben.com/index.htm

 

Savez lužičkih Srba „Domovina“ je nevladina ne-profitna organizacija koju osnivaju  pojedinci i pravna lica, sorbijanska udruženja i  grupe sa ili bez pravnog kapaciteta, lokalna udruženja, savezi i klubovi koji mogu da dobiju članstvo ukoliko prihvate statut „Domovine“. Nezavisnu prirodu „Domovine“ najbolje izražavaju izvori njenog finansiranja koje čine: članarine, namenski dobrovoljni prilozi, prihodi od priredbi, prihodi projekata prikupljanja sredstava, donacije. U Statutu ove organizacije posebno je utvrđeno da „Domovina“ deluje nesebično i teži jedino ciljevima koji su ne-profitni u skladu sa fiskalnim zakonima. Ona ne teži pretežno sebičnim ekonomskim ciljevima.

U skladu sa tako određenom prirodom ovog Saveza lužičkih Srba, formulisana je struktura upravljanja tom organizacijom (videti organogram „Domovine“, slika 3). 

Neprofitna priroda i jasna demokratska struktura ove organizacije ograničavaju uplitanje stranačko-političkih pristrasnosti i usredsređuju njenu delatnost na egzistencijalne probleme i bitne etnokulturne sadržaje lužičkosrpskog naroda, koji je, tokom svoje duge istorije, bio izložen pritiscima asimilacije i denacionalizacije (germanizacije). Savez lužičkih Srba „Domovina“ je nastavljač delatnosti „Domovina-Lige“ Lužičkih Srba, koja je delovala do ukidanja nakon dolaska na vlast Nacional-socijalističke partije Nemačke 1933. godine.

 

Članstvo „Domovine“

Regionalni ogranci i članovi udruženja Domovina 

Maćica Serbska z.t. (bavi se akademskim studijama i širim vrednovanjem Sorbskog jezika, istorije i kulture)

Towarstwo Cyrila a Metoda z.t. (udruženje Rimo-Katoličkih Sorba)

Regionalni ogranak Domovine Běła Woda/Niska/Weißwasser/Niesky

Regionalni ogranak Domovine "Handrij Zejler" Wojerecy/Hoyerswerda

Regionalni ogranak Domovine "Jan Arnošt Smoler" Budyšin/Bautzen

Regionalni ogranak Domovine Donja Lužica

Regionalni ogranak Domovine "Michał Hórnik" Kamjenc/Kamenz

Serbske młodźinske towarstwo "Pawk" z.t. (Udruženje Sorbijanske omladine)

Serbske šulske towarstwo z.t. (udruženje za unapređenje sorbijanskog obrazovanja)

Serbski Sokoł z.t. (savez sorbijanskih sportskih uduženja)

Društvo za promociju sorbijanskog resursnog centra u Berlinu (SKI)

Spěchowanski kruh za serbsku ludowu kulturu z.t. (društvo za promociju sorbijanske nacionalne kulture)

Zwjazk serbskich rjemjeslnikow a předewzaćelow z.t. (udruženje sorbijanskih zanatlija i preduzetnika)

Zwjazk serbskich spěwarskich towarstwow z.t. (savez sorbijanskih pevačkih društava)

Zwjazk serbskich studowacych z.t. (savez sorbijanskih studenata)

Zwjazk serbskich wuměłcow z.t. (savez sorbijanskih umetnika)

Spěchowanske towartwo za serbski kulturny turizm z.t. (savez za promociju sorbijanskog kulturnog turizma)

Kuća biskupa Bennoa (podržavajući član)

Sledeće organizacije su pridruženi članovi (associate members):

Udruženje „Lužički Sorbi i prijatelji Sorba izvan Lužica“, NEMAČKA

Australijsko društvo vendske baštine, Melbourne, AUSTRALIA

Concordia University at Austin, Texas, USA

Společnost přátel Lužice Praha, (društvo prijatelja Lužice-Prag), Prague, CZECH REPUBLIK

Poljsko-Srpskolužičko udruženje "Pro Lusatia", Opole, POLAND

Teksaško društvo vendske baštine i Muzej Srbin, Texas, USA

Poljsko-Srpskolužičko udruženje, Warszawa, Wrocław, Poznań, POLAND

Vendsko/Sorbsko društvo Južna Australija, Adelaide, AUSTRALIA

 

Sponzor Domovine:

Kuća biskupa Benno-a, Schmochtitz

 

Domovina je učlanjena u

European Bureau for Lesser Used Languages (Evropska agencija za manje korišćene jezike), Dublin/Brussels

Federal Union of European Ethnic Groups (Federalni savez evropskih etničkih grupa) (FUEV), Flensburg

Society for Endangered People (Društvo za ugrožene narode), Göttingen

Iz pregleda članstva „Domovine“ zapaže se širok opseg njene delatnosti: od akademskih studija i šireg vrednovanja Sorbskog jezika, istorije i kulture, čime se bavi  lužička Matica Srpska, preko unapređenja sorbijanskog obrazovanja, delatnosti saveza sorbijanskih sportskih udruženja, udruženja sorbijanskih zanatlija i preduzetnika, saveza sorbijanskih pevačkih društava, umetnika i studenata, do promocije sorbijanskog kulturnog turizma. „Domovina“ ima međunarodnu podršku svojih pridruženih članova: udruženja prijatelja Sorba i društava vendske baštine, iz Nemačke, Češke, Australije i SAD. Domovina je takođe učlanjena u nekoliko međunarodnih organizacija za podršku i unapređenje jezika i kulture malih naroda Evrope.

Sadašnja organizacija Bunjevaca u Vojvodini, regulisana je Zakonom o Nacionalnim savetima nacionalnih manjina, kao sastavni deo državnog upravljanja pitanjima nacionalnih manjina u Srbiji. Nacionalni savet bunjevačke nacionalne manjine nije krovna organizacija, koja se gradi „od baze“, nego je oblik autonomije na koji centralni državni autoritet delegira deo svojih, ustavom i statutom utvrđenih nadležnosti. Struktura uticaja u NSB se izvodi iz političkih izbora (neposrednih ili putem elektorskog tela) koji se odvijaju na isti način, kao i izbori drugih državno-predstavničkih organa u Srbiji. Finansiranje NSB izvedeno je iz budžeta Republike odnosno Autonomne Pokrajine. Način upravljanja NSB, kao organom političke autonomije nacionalnih manjina, prilagođen je ovoj ulozi tog oblika organizovanja bunjevačke (i drugih) etnokulturnih manjinskih grupa (slika 4).

Slika  4 - Organogram organa Nacionalnog saveta nacionalne manjine Bunjevaca

http://www.ljudskaprava.gov.rs/dokumenti/zakon_nsnm.pdf

 

Za Bunjevce delovanje NSB je od vitalnog značaja. Ali, iskustva malih naroda u Evropi, posebno Lužičkih Srba, pokazuju da autonomija takvih malih etnokulturnih grupa ne može da se izvodi isključivo iz države dominantne nacije. Potencijal samoodržanja takvih grupa razvija se iz „bića“ malih naroda. Dugoročni opstanak i razvoj etnokulturnog identiteta, ususret modernom vremenu, izvire iz revitalizacije narodnih inicijativa, individualnog i grupnog stvaralaštva, što zahteva prihvatanje izazova oslanjanja na sopstvene snage i na realno lokalno i međunarodno, posebno Evropsko  okruženje.

Ugledajući se na lužičko-srpsku „Domovinu“, nedostajući politički nezavisni savez vojvođanskih Bunjevaca bi morao da zastupa interese bunjevačkog naroda, rukovodeći se principima ustavnog poretka slobode i demokratije. Njegovi ciljevi bi, poput „Domovine“, morali da obezbede: očuvanje, razvoj, promociju i širenje bunjevačke kulture, jezika i tradicije, kao i podupiranje nacionalnog samopouzdanja Bunjevaca i njihovih udruženja; ujedinjavanje i unapređenje Bunjevaca i bunjevačkih društava i grupa u njihovom radu; zastupanje bunjevačkih interesa u javnosti, parlamentima i institucijama vlasti u selima, gradovima, opštinama, okruzima, Autonomnoj Pokrajini Vojvodini, Republici i u inostranstvu; zaštitu i unapređivanje nacionalnih manjina u Srbiji i osiguravanje pridržavanja zakonskih propisa i međunarodnog prava; toleranciju i razumevanje između bunjevačkog i srpskog naroda i ostvarivanje njihove ravnopravnosti; održavanje prijateljskih odnosa sa srednjeevropskim narodima, posebno sa narodima Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Mađarske, sa nacionalnim manjinama i njihovim međunarodnim udruženjima, i borbu za njihove zajedničke interese.

Poželjni proces etničke revitalizacije Bunjevaca (revitalizacija jezika, susedstva u gradovima, građanskih inicijativa i partnerstava za etničku saradnju i jednake mogućnosti, uključenje ranjivih socijalnih grupa, izgradnju razvojnih kapaciteta i ekonomsku ravnopravnost, i sl.) izlazi iz okvira postojećih memorijalnih oblika negovanja elemenata identiteta etničkih manjina u zavičaju Bunjevaca (folklor, religijski utemeljeni oblici kulture, tradicionalni običaji, i sl.). Šanse koje donose procesi evropske integracije, mogu se sagledati u okvirima regionalizacija Srbije i razvoja autonomije Vojvodine. Izlaz iz položaja marginalizovane, skrajnute, „venuće“ etničke skupine, bački Bunjevci mogu da postignu, ako uspeju da se mobilizuju kao demokratski činilac ovih procesa evropske integracije i regionalizacije Srbije i razvoja vojvođanske autonomije.

Bunjevački narod dobija šansu da izađe iz vekovne krize svoje etnogeneze/ nacionalnog razvoja, ukoliko njegova inteligencija preuzme odgovornost za izgradnju moderne strukture nacionalnih institucija, sposobnih za razvoj u budućnosti. Takva struktura postaje održiva, ukoliko skup obrazovanih Bunjevaca  ostane u vezi sa organizovanom narodnom bazom, uz njenu podršku i pod njenom demokratskom kontrolom. Zato je od najvećeg značaja stvaranje savremenih kulturnih, sportskih, obrazovnih, privredno-kooperativnih, omladinskih, ženskih, građanskih organizacija izvedenih iz realnih interesa različitih grupa bunjevačkog naroda.

Ivan Ivanić o poreklu Bunjevaca i moguća dalja tumačenja

Slika 2

Slika 1

Bunjevci su, shodno Kunderinoj i Abulofljevoj definiciji, „mali narod bez svesti o svojoj večnoj prošlosti“. Ova svest se prenosi tradicijom a, u razdoblju stvaranja nacija, gradi se od strane nacionalne inteligencije, kao istorijska konstrukcija. Bački Bunjevci mogu dospeti do svesti o svojoj, realnoj ili mitskoj, prošlosti, ako se istraže i rekonstruišu, u svetlu savremenih naučnih metoda, dosadašnji pokušaji otkrivanja-konstruisanja njihovog porekla. U nastavku je jedna od mogućih rekonstrukcija, koja obuhvata najširi skup nezaobilaznih istorijskih činjenica.

U svojoj "Istorijsko-etnografskoj raspravi: Bunjevci i Šokci" iz 1899. godine, Ivan Ivanić navodi sledeću pretpostavku o poreklu Bunjevaca:

"Između Dečansko-Đakovačkih planina i Prokletije u severnoj Arbaniji spušta se u desnu obalu Drimovu potok Ljume-Cura i na njemu tri sata severno od Drima leži selo Bunjani. Blizu istog neznatnog sela leži na reci Valboni jedna stara razrušena varoš, a više nje vrh „Đafa kolpšt" (đafa znači vrat i vrh, a Kolša — Kolja, Nikola, dakle ime ovog vrha prevedeno sa arbanaškog znači „Nikolin vrat ili vrh."). Zanimljivo je, da se u okolini sela Bunjana nalaze sela sa imenima, koja su slična imenima sela u Bačkoj, u kojima sada Bunjevci žive. Tako Matikuće (Mateović ili možda Matehaza u Bodroškoj županiji 1783. g.), Duši (Dušnok), Kruševlje, Martonoš i dr. Zar je isključena mogućnost, da su se Bunjevci, osim sa Bune reke u Hercegovini, doselili i iz ovih krajeva u Arbaniji, iz okoline sadašnjeg sela Bunjana?...“

Slika 1 - Toponimi i nazivi naselja, koje pominje I. Ivanić, nalaze se na austro-ugarskim vojnim kartama-sekcijama iz 1894. godine. 

http://lazarus.elte.hu/hun/digkonyv/topo/200e/38-42.jpg

Ovaj predeo krajem 19-tog veka naseljavalo je albansko pleme Krasnići (verovatno vodi poreklo od etničke mešavine Ilira i Slovena). Na mapi su naznačena naselja koja spominje Ivanić (Bunjaj – Bunjani, Motakuće – Matikuće, Duši – Dušnok). Slovenski naziv naselja, koji na albanskom glasi Še Ranja, na ušću reke Valbone u Drim (sa crkvom), jeste Raja. Moguće je da ovaj naziv upućuje na poreklo bunjevačkog plemena ili roda Rajića (Raiča). Raiči su deo plemena Skendera, koje je u 12. veku preseljeno iz okoline Skadra (reke Bune-Bojane) u Paštroviće (Nakićenović, „Boka kotorska“).

Vojna mapa iz 1894. godine (http://lazarus.elte.hu/hun/digkonyv/topo/200e/37-42.jpg) upućuje na još jednu mogućnost za tumačenje porekla Bunjevaca. Reka Bojana označena je i kao reka Buna (albanski  Bunë). Savremeni naziv reke Bojane na albanskom je Lumi i Bunë.

Slika 2 - Seoba Skendera iz severne Albaniji

Naziv naselja Bunjani (pleme, deo plemena-vrva ili još manja skupina - rod) može se dovesti u vezu sa poreklom Bunjana sa reke Bune (Bojane). Ovo je, verovatno, najstariji trag porekla Bunjevaca, iz vremena kada su živeli na „vlaški“ način, kao nomadski ili polunomadski (transhumantni) stočari (počev od 6-7 veka, pre naseljavanja Srba i Hrvata od strane vizantijskog imperatora Iraklija, pa do 19 veka). Premeštanjem, u potrazi za izdašnijom pašom, proto-bunjevačka (vlaška) plemena su dospela na severu, do dalmatinske zagore (severo-istočna strana Dinarskih planina, u zapadnoj Hercegovini, na granici sa Bosnom). Tu je došlo do kontakta različitih plemena (Neretljana, drugih slovenskih plemena, sloveniziranih vlaha, itd.) od kojih je nastao bunjevački narod. (Ovde bi trebalo navesti i Hrvate i Srbe, ali se o njihovoj ekspanziji i absorbovanju vlaških-protobunjevačkih plemena može govoriti tek od vremena stvaranja državnih organizacija tih naroda u 9-10 veku. Oba ova naroda bila su razvijenija, barem u pogledu vojne organizacije, od većine zatečenih slovenskih plemena, koje su apsorbovali, etno-kulturno pretopili, zahvajujući pokrštavanju, u Hrvate-katolike ili Srbe-pravoslavce.)  

Proces etnogeneze Bunjevaca u njihovoj pra-postojbini Bosni Srebrenoj, bio je pod uticajem Franjevaca, koji su nastupali kao misionari (pokrštavanje Neretljana i vlaha, suzbijanje patarenstva i pravoslavlja) i doprineli utemeljenju etno-kulturnog identiteta Bunjevaca (razvijanje hrvatskog identiteta Bunjevaca počinje, pod uticajem zagrebačke biskupije,  od polovine 17 veka.) Nakon Osmanske invazije, deo bunjevačkih plemena se preselio u Dalmaciju, odakle su, zajedno sa etnički raznovrsnom masom „Bosanaca“, u 17 veku migrirali u južnu Ugarsku. Pleme Skendera-Raiča jedno vreme je boravilo u području Drniša, odakle su doseljeni u okolinu Sombora.

Bunjevci-Dalmatinci, posedovali su viši nivo vojne organizacije (uskočka tradicija, neretljanski pirati), što je doprinelo da njihov etnonim, Bunjevci, u novom zavičaju u južnoj Ugarskoj, bude prihvaćen od strane svih etničkih grupa, koje su na tlu Bajskog trokuta, otpočele zajedničku etnogenezu kao bunjevački narod.

Uvod u bunjevačko pitanje II

Slika 2

Bunjevci – mali autohtoni ugroženi narod

Savremene Bunjevce treba posmatrati kao izdanak malog naroda, koji je, na tlu Bajskog trokuta tokom 17. i 18. veka razvio svoj autohtoni etničko-kulturni identitet, i tokom poslednja dva veka, i pored nepovoljnih društveno-istorijskih okolnosti i svojih sopstvenih unutrašnjih protivrečnosti, sačuvao svoj status, koji savremeni istraživači obuhvataju pojmom  „malih ugroženih naroda“. 

Ne postoji univerzalno dogovorena tipologija za razvrstavanje etnokulturnih grupa. Najčešće korišćeni termini za etnokulturne grupe su: "narodi", "narodnosti", "nacionalne manjine", "etničke skupine","plemena", "dijaspora", "migranti", itd. Jedna od često korišćenih tipologija etno-kulturnih grupa, na koju se oslanja analiza u ovom ogledu, jeste ona koju je razvio Tedd Gurr (2000).

Slika 2 - Gurr-ova tipologija etnokulturnih grupa

Ova tipologija omogućuje da se Bunjevci definišu kao „autohtoni (starosedelački) narod“ unutar opštije kategorije nacionalnih grupa. Treba ovo određenje precizirati, jer  shodno W. Kymlicki: „Autohtoni narodi su narodi čije tradicionalne zemlje su preplavljene doseljenicima, i koji su potom nasilno, ili putem ugovora, uključeni u države upravljane od strane ljudi koje oni smatraju strancima. ... Jedan način da se razlikuju narodi bez države i autohtoni narodi u Zapadnom kontekstu je da su prethodni bili rivali ali gubitnici u procesu formiranja evropskih država, dok su potonji (autohtoni narodi) bili do nedavno izolovani od tog procesa, i tako zadržali pred-moderni način života još duboko u poslednjem veku. (Will Kymlicka, Culturally Responsive Policies, Human Development Report Office, UNDP, pp. 22, 23).

Naseljavanje etničkih skupina, od kojih se razvio bunjevački narod, teklo je nakon Mohačke bitke (1526. godine) i masovnog iseljavanja dotadašnjeg stanovništva (Mađara, Srba). Ranije srpsko stanovništvo, sa područja Bajskog trokuta, odseljeno je 1598. godine na sever Ugarske u okolinu Estergoma. Naseljavanje opustelog plodnog zemljišta Bačke, započeli su Osmanski (naseljavanje Dalmatinaca i Bosanaca, katolika i muslimana), a nastavili Austrijski upravljači tog prostora (posebno masovno naseljavanje Bosanaca i Dalmatinaca 1686. i Srba 1689. godine). Ove demografske promene, dospele su u stanje stabilizacije, počev od formiranja Vojne granice na području Bačke. Od tada naseljenici dobijaju status zemljovlasnika (dodela zemljišta prema vojnim zaslugama i činovima, I. Antunović, Rasprava o podunavskih i potiskih Bunjevcih i Šokcih, Beč 1882. str. 120-122.). Slovenske etničke skupine, koje su početkom 18. veka (Lambergova relacija od 3. maja 1702.) stekle status zemljovlasnika na teritoriji Bajskog trokuta, mogu se smatrati autohtonim na tom prostoru (Bunjevci i Srbi). Doseljavanja nakon 1751. godine (od raspuštanja bačke vojne granice) se ne odvijaju na nenaseljenom zemljištu, u okolnostima egzistencijalne ugroženosti naseljenika, nego se  odvijaju na bezbednoj, kontrolisanoj državnoj teritoriji, u okviru posebne etno-nacionalne strategije Austrijske i, potom, Austro-Ugarske države (postizanje demografske većine državotvornih nacija na području Bač-Bodroške županije, u prigraničnim reonima, i sl.).

Imajući u vidu gore obrazloženi kriterijum naseljavanja na pusto zemljište, i dobijanje statusa primarnog zemljovlasnika, kao i činjenicu da se bunjevački narod etno-kulturno formirao na osnovu takvog zajedničkog zemljovlasničkog statusa, i da je (posebno salašarki deo Bunjevaca) do nedavno ostao izolovan od procesa stvaranja država-nacija (mađarske, hrvatske, srpske), i tako zadržao pred-moderni način života još duboko u dvadesetom veku, može se govoriti o Bunjevcima kao autohtonom narodu na prostoru Bajskog trokuta.

Pojam „mali narodi“ iskovao je češki pisac Milan Kundera. Njegova definicija tog pojma glasi:  Mali narodi. Pojam nije kvantitativan; on upućuje na jedno stanje; sudbinu; mali narodi nemaju ono srećno osećanje večne prošlosti i budućnosti; u određenom trenutku svoje istorije, svi su oni prošli kroz predsoblje smrti; u stalnom sukobljavanju sa drskom neukošću moćnika, oni vide svoje postojanje kao stalno ugroženo ili pod znakom pitanja visećim nad njim; jer njihovo postojanje je u pitanju. –Milan Kundera, Testaments Betrayed, essay in 9 parts, 1992.

Prema Urielu Abulofu, „„mali narodi“ su etničke zajednice koje karakteriše trajna i duboko ukorenjena neizvesnost u pogledu njihove sopstvene egzistencije. U današnje vreme, „mali narodi“ sumnjaju u validnost svog u prošlosti izgrađenog etničkog identiteta i u ostvarljivost svoje nacionalne samouprave (national polity) u budućnosti.“ (Abulof, Uriel (2009), “Small Peoples”: The Existential Uncertainty of Ethnonational Communities, International Studies Quarterly, Volume 53, Number 1, March 2009 , pp. 227-248(22)).

Gledište Eugena Hammela (URL: http://www.demog.berkeley.edu/~gene/) o nastanku i savremenom položaju malih ugroženih naroda u Evropi je sledeće:

"Najstariji problem u Evropi je razlika izmedu naroda i narodnosti, u jugoslovenskom smislu da prvi tip ima svoju otadžbinu dok drugi nemaju.

Na početku predpostavljamo da su sve grupe bile narodi sa svojom malom teritorijom. Polako, procesom imperijalizacije, neki narodi su izgubili svoju teritoriju [i dovedeni su u položaj] da budu narodnosti u zemlji drugih. Često, na kraju, oni su izgubili ne samo svoju zemlju nego i svoju individualnost.

Ali, to je veliki problem. To možete videti u jezicima. Nekada se govorilo mnogo hiljada jezika u svetu, danas ih je mnogo manje. Hegemonija vladajućih (hegemoni of rulers) uništava različitost. Ponekada je ova različitost sačuvana ili obnovljena putem političkih oživljavania jezika (Irski, Jevrejski, Češki). Obično je najmanji narod onaj koji pati. Ratovi u Jugoslaviji neće eliminisati Srpski ili Hrvatski ili Slovenački, ali oni mogu lako da eliminišu male dialekte. Kako lingvisti kažu, "Jezik je dialekt sa armijom." (Objavljeno sa dozvolom autora).

Prema Lauri Vahtre i Jüri Viikberg-u (1991), The Red Book of the Peoples of the Russian Empire, (Crvena knjiga naroda Ruskog carstva) (videti URL: http://www.eki.ee/books/ redbook/foreword.shtml) kriteriji za identifikovanje malih autohtonih ugroženih naroda su:

a. još nisu iščezli;

b. njihovo glavno područje naseljenosti je na teritoriji jedne države (izgrađene od strane drugog naroda, a njihovi delovi mogu biti podeljeni na više administrativnih područja - država);

c. čiji broj je ispod 30 hiljada;

d. od kojih manje od 70% govori svoj maternji jezik;

e. koji čine manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji;

f. čija naseljenost je rasejana pre nego kompaktna;

g. koji nemaju škole, literaturu ili medije na svom svakodnevnom (vernacular) govoru.

Primenimo ove kriterije na rezultate analize podataka o Bunjevcima saopštene u prethodnim odeljcima ovog ogleda.

a. Bunjevci nisu iščezli ali je njihov istorijski razvojni proces zahvaćen ugrožavajućom depopulacijom, prvenstveno nominalnom (asimilacija), ali i realnom „belom kugom“ karakterističnom za podneblje srednje i jugoistočne Evrope.

Slikovito predstavljen, demografski proces bačkih Bunjevaca, posmatran počev od formiranja njihovog etno-kulturnog identiteta kao posebnog naroda u Južnoj Ugarskoj početkom 18. veka, pokazuje generalni dugoročni trend brzog povećanja stanovništva (Grafikon 2, oznaka 1). Posle dvovekovnog demografskog uspona u okviru Austrijske monarhije (druga polovina 18-tog i prva polovimn 19-tog veka čine „zlatno doba“ prosperiteta bačkih Bunjevaca), dospevši nakon Prvog svetskog rata u dve novostvorene države – Mađarsku i Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca/ Jugoslaviju, bunjevački narod se našao u žrvnju procesa izgradnje država usredsređenih na formiranje sopstvenih nacija (procesa političkog strukturisanja "nacije-države" - od formiranja državnog centra, preko izgrađivanja sistema lojalnosti i solidarnosti, uključujući formiranje nacije, do unutrašnje političke strukturacije, videti: Stefano Bartolini (2006), A Comparative Political Approach to the EU Formation, URL: http://www.arena.uio.no/publications/working-papers2006/papers/wp06_04.pdf), koji su rezultirali njegovom fragmentacijom, asimilacijom i, sledstveno, početkom demografskog nestajanja.

Grafikon 2. pokazuje da se deo bunjevačkog naroda sa očuvanim etničkim identitetom – Bunjevci sa područja Bajskog trokuta u Mađarskoj i Srbiji-Vojvodini – smanjio od ukupno 70.545 osoba iz 1910. godine na 28.266 osoba u 2002. godini ili za 42.279 osoba (smanjenje za 60%). Obuhvatajući takođe Bunjevce iz Peštanske varmeđe 1920. godine (3916 osoba) smanjenje dostiže 53.086 osoba (65,3%). Pri tome zapaža se da svi fragmenti bunjevačkog naroda, uključujući njegove delove koji su evoluirali usvajajući elemente hrvatskog nacionalnog identiteta, u obe države trpe dugoročnu tendenciju depopulacije, demografskog iščezavanja.

Taj proces se, posle 1918. godine, odvijao podjednako burno i u Vojvodini i u Mađarskoj.

Zajednica nacionalno izjašnjenih Hrvata bunjevačkog etničkog porekla u Vojvodini (Grafikon 2, oznaka 2), do 2002. godine brojno se smanjivala (sa 40.000 u 1920. na 30.718 u 2002. godini) po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,29%. (Broj od 40.000 Hrvata, koji su se u Austro-Ugarskoj izjašnjavali kao Mađari, preuzet od Đurić, Ćurčić, Kicošev-a, videti URL: http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosev-vojvodina.html). U isto vreme, populacija nacionalno neizjašnjenih Bunjevaca u Vojvodini (oznaka 3 na Grafikonu 2) smanjena je sa 54.508 osoba u 1920. godini na 19.766 osoba u 2002. godini (smanjenje za 44.742, opadanje po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,8%).

Brojno povećanje bunjevačkih Hrvata i smanjivanje Bunjevaca na popisima stanovništva su protivrečna demografska kretanja koja izražavaju, prvo, nominalnu kategorizaciju Bunjevaca kao Hrvata u periodu od 1945. do 1980. godine, a potom, obnovu etniciteta Bunjevaca omogućavanjem njihovog izjašnjavanja kao Bunjevaca na popisima stanovništva počev od 1990. godine.

Ukupna populacija vojvođanskih Hrvata – oznaka 6 na Grafikonu 2 - (prema nominalnoj kategorizaciji u popisima stanovništva do 1990. godine, u ovaj zbirni podatak uključeni  su Bunjevci, bunjevački Hrvati, Šokci i ostali Hrvati), smanjivala se posle svoje kulminacije 1960. godine sa 145.341 osobe na 56.564 osobe u 2002. godini, pri čemu je udeo bunjevačkih Hrvata u ovoj populaciji porastao od 43,29% u 1980. na 54,32% u 2002. godini. Stopa depopulacije hrvatske nacionalne zajednice u Vojvodini, između 1920. i 2002. godine dostiže prosečno godišnje 0,63%. Posle 1960. godine, do 2002. godine ova stopa dostiže skoro 1% godišnje (0,97%), što znači da hrvatska nacionalna zajednica u Vojvodini sve više zavisi od demografskog potencijala bunjevačkih Hrvata, u čemu se može tražiti jedan od uzroka senzitivnosti aktivista hrvatskih stranaka u Vojvodini, i bunjevačko-hrvatske dijaspore u Hrvatskoj, na težnje bačkih Bunjevaca da obnove svoj status posebne etničko-nacionalne skupine.

Grafikon 2 

Populacija Bunjevaca i Šokaca  u Mađarskoj (nepriznata nacionalna manjina, oznaka 5 na Grafikonu 2) se smanjila od 1930. sa 23.228 osoba na 8.500 osoba u 2006. godini (opadanje po prosečnoj godišnjoj stopi od 0,85%) a populacija mađarskih bunjevačkih Hrvata (deo priznate hrvatske nacionalne manjine, oznaka 4 na Grafikonu 2) smanjena je sa 36.864 osobe u 1930. na 19.731 osobu u 2006. godini (opadanje po prosečnog godišnjoj stopi od 0,62%). Stopa depopulacije hrvatske nacionalne zajednice u Mađarskoj od 1920. do 2002. godine (obuhvata nepriznate Bunjevce i populaciju bunjevačkih i ostalih Hrvata priznatih od mađarske države kao nacionalne manjine, oznaka 7 na Grafikonu 2) dostiže 0,72% prosečno godišnje.

Proces nestajanja bunjevačkog naroda, u njegovom tradicionalnom zavičaju i prirodnom-ruralnom okruženju, postaje očigledan na osnovu analize dugoročnih trendova rasta stanovništva dvadeset vojvođanskih bunjevačkih naselja severne Bačke koju omogućuje Grafikon 3.

Podaci sa grafikona izdvajaju dva opštinska gradska centra, Suboticu i Sombor, kao razvojne generatore bunjevačkog naroda u Vojvodini. Od ukupnog broja Bunjevaca u 2002. godini u dvadeset posmatranih naselja severne Bačke (18.894) skoro tri četvrtine (73,82%) bilo je nastanjeno u pomenuta dva grada i tri manja naselja (oznaka A na Grafikonu 3) a od ukupno 20.683 bunjevačkih Hrvata 71,12% nastanjeno je u istim naseljima. U ostalih petnaest naselja (oznaka B na Grafikonu 3), zahvaćenih depopulacijom, stanovalo je 2002. godine 4933 (26,17%) Bunjevaca i 5.974 (28,88%) bunjevačkih Hrvata. U ovoj drugoj grupi naselja B, tokom poslednjih pola veka (između 1948. i 2002. godine) stanovništvo je opalo na 67,33% njegovog broja u 1948. godini (sa 51.770 na 34.857 osoba ili smanjenje za 16.913 osoba). Ovaj proces došao je do ispoljavanja posle 1961. godine a naglašeno ubrzanje dobio je između 1971. i 1981. godine.  Ukoliko se ova depopulacija nastavi istim tempom, oko 2050. godine pad stanovništva ovih naselja može dostiću 45% a do kraja 21. veka 30% pomenutog nivoa stanovništva iz 1948. godine. Ovo su nesumnjivi signali nestajanja bunjevačkog naroda u njegovim tradicionalnim ruralnim životnim okruženjima.

Grafikon 3 

Može li porast bunjevačkog naroda (Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata) u naseljima grupe A da nadoknadi opadanje populacije ovog naroda u grupi B naselja? U naseljima iz grupe A ponderisani indeks porasta stanovništva bunjevačkog porekla u periodu 1948-2002. godine dostigao je 163,88 (povećanje stanovništva za 63,88%). Račun pokazuje da je u navedenom periodu od 54 godine porast stanovništva u grupi naselja A iznosio ukupno 65.723 osobe u čemu 15.660 pripadnika bunjevačkog naroda (23,83% prema nacionalnoj strukturi stanovništva opština Subotica i Sombor iz 1981. godine) a smanjenje stanovništva u grupi naselja B iznosilo 16.913 osobe, što pokazuje da rast gradskog dela bunjevačkog naroda ne uspeva da kompenzira opadanje seoskog dela ovog naroda (smanjenje seoskog nadmašuje porast gradskog stanovništva za 1.253 osobe ili za 8%).

Prethodne računice povrđuju da je bunjevački narod – mali narod koji nije iščezao ali čiji je razvoj, pa i opstanak, nesumnjivo ugrožen u doglednoj budućnosti.

b. Glavno područje nastanjenosti bunjevačkog naroda – Bajski trokut - je na teritoriji bivše Austro-Ugarske, koje je, nakon 1918. godine, podeljeno na dva državna administrativna područja – Mađarsku i Jugoslaviju-Srbiju. Mađarskoj dodeljeni deo ovog područja (sa 33% populacije bunjevačkog naroda u 1920. godini) podeljen je na dve varmeđe (Bač-Kiškunsku i Peštansku) a u savremenoj Srbiji-AP Vojvodini (sa 67% populacije bunjevačkog naroda u 1920. godini) na dva administrativna okruga (Severno-bački i Zapadno-bački) i dve opštine (Subotica i Sombor). Stanovništvo na područjima zapadnog Balkana, koja čine pra-postojbinu Bunjevaca (Bosna, Hercegovina, Dalmacija), nije razvilo bunjevački identitet kao poseban narod, nego je evoluiralo u hrvatsku naciju, tako da se bački Bunjevci mogu smatrati narodom koji je autohtono razvio svoj etničko-kulturni identitet u društveno-istorijskom i geografskom ambijentu Bajskog trokuta (uključujući severnija naselja do Pešte) kao svog zavičaja.

c. Sadašnji broj Bunjevaca je ispod 30 hiljada - on je nominalno 2002. godine dostigao 19.766 osoba u Vojvodini i 8,5 hiljada osoba u Mađarskoj. Deo pripadnika bunjevačkog naroda u periodu između 1945. i 1990. godine izjašnjavao se kao Jugosloven ili se nacionalno nije izjašnjavao, odnosno, ostajao je neopredeljen. Da li su ove kategorije nacionalnog izjašnjavanja, odnosno, neizjašnjavanja, potencijalni izvor nominalnog povećavanja dveju kategorija bunjevačkog naroda? Sudeći na osnovu analize korelacija (Pearsonovi r-koeficijenti), u sredinama sa naglašenijim udelom Bunjevaca (r=0,478 uz p=0,032) odnosno bunjevačkih Hrvata (r=0,475 uz p=0,034) izjašnjavanje stanovništva kao Jugoslovena (korelacije za neizjašnjavanje odnosno neopredeljenost kod obe kategorije bunjevačkog naroda nije statistički značajno p>0,05) podjednako je izraženo (srednjeg intenziteta). Primenom analize parcijalne korelacije, može se  konstatovati da je uzajamni uticaj dve komponente bunjevačkog naroda na izjašnjavanje kao Jugoslovena odnosno na neizjašnjavanje ili neopredeljenost, neznatan (koeficijenti parcijalne korelacije 0,233 i 0,244 uz nisku pouzdanost zaključivanja  p>0,30). Koeficijenti parcijalne korelacije na nivou bliskom statističkoj signifikantnosti, upućuju na značajnije izjašnjavanje i Bunjevaca (r=0,446 uz p=0,056) i bunjevačkih Hrvata (r=0,441 uz p=0,059) kao Jugoslovena, odnosno, kao neizjašnjenih i neopredeljenih, u sredinama sa većim udelom sugrađana srpske nacionalnosti. Iz ove analize sledi zaključak da obe komponente bunjevačkog naroda mogu očekivati eventualno povećanje u podjednakom broju (iz „rezerve“ od ukupno 4.370 osoba – izračunato prema proporciji Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u ukupnom stanovništvu 20 naselja tj. 19,8%). Sa pomenutim hipotetskim povećanjem, ukupan broj Bunjevaca u Bajskom trokutu  mogao bi da se poveća za približno 15% što dostiže oko 30.400 osoba.

d. Manje od 70% pripadnika bunjevačkog naroda govori ikavicu kao svoj maternji jezik. Prema popisu stanovništva Vojvodine 2002. godine, 34,9% Bunjevaca govori izvornim etničkim govorom (ikavicom), 58,7% koristi srpski, a 3,6% hrvatski kao maternji jezik. Vojvođanski Hrvati (blizu polovine čini stanovništvo bunjevačkog etničkog porekla) u 33,2% slučajeva govore hrvatskim kao maternjim jezikom a 63,9% koristi srpski kao maternji jezik. Može se zaključiti da je standardni jezik većinske nacije, Srpski jezik, od strane većine pripadnika oba modaliteta Bunjevaca u Vojvodini, usvojen kao maternji jezik. U isto vreme, jezik kao etnički-nacionalni marker (bunjevačka ikavica ili standardni Hrvatski jezik), koristi trećina svakog od dva bunjevačka modaliteta. Vidi se da, kako šest decenija nominalnog pohrvaćenja bačkih Bunjevaca, tako i decenija ipo obnove uslova javnog izražavanja bunjevačkog identiteta, ne uspevaju da obezbede realizaciju ni strategije asimilacije bunjevačkih Hrvata u jezičku kulturu standardne hrvatske ijekavice, ni strategiju obnove izvorne jezičke kulture bunjevačke ikavice. U oba modaliteta Bunjevaca, dve trećine pripadnika predstavlja jezgro (mainstream) okrenuto integraciji u kulturu dominantne državotvorne nacije. To je efekt prećutne, Feherove prirodne asimilacije.

e. Bunjevački narod čini manjinu na svojoj zavičajnoj teritoriji - Bajskom trokutu. Na području vojvođanskog dela Bajskog trokuta (ukupno 28 naselja subotičke i somborske opštine, od kojih u osam naselja broj Bunjevaca je sveden na manje od 30 osoba), prema popisu 2002. godine, Bunjevci (18.945) i bunjevački Hrvati (21.314) zajedno čine 17,83% ukupnog stanovništva (225.749). Na tom području najbrojnije nacionalne skupine čine Srbi (87.713 ili 38,85%) i Mađari (96.742 ili 42,85%). Pomenute četiri etničko-nacionalne skupine čine 99,004% ukupnog stanovništva. Ovakva etničko-nacionalna struktura stanovništva Bajskog trokuta rezultat je nekoliko kolonizacija od 18. do 20. veka, kao i neprekidne migracije stanovništva u okviru država koje su obuhvatale ovu zavičajnu teritoriju bunjevačkog naroda. Od svog masovnijeg doseljavanja s početka 17 veka, Bunjevački narod je činio kompaktno stanovništvo Bajskog trokuta s tim da se u susedstvu, uglavnom na jugu i jugoistoku, graničio sa brojnim srpskim stanovništvom. Od polovine 18. veka počinje kolonizacija Bajskog trokuta, uglavnom doseljavanjem Nemaca, a kasnije, tokom 19. veka, Mađara. Do početka Prvog svetskog rata uspostavljena je multietnička struktura stanovništva Bajskog trokuta koja se održala do završetka Drugog svetskog rata, kada je, posle eksodusa Nemaca, uspostavljena savremena struktura sa naglašenim udelom srpskog i mađarskog stanovništva.

f. Naseljenost Bunjevaca je radije kompaktna nego rasejana. Od svih Bunjevaca u Srbiji   2002. godine 20.012 osoba 94,67% živi u 28 naselja vojvođanskog dela Bajskog trokuta. U  rasejanju izvan područja Bajskog trokuta, u Vojvodini živi 821 (4,1%), a u centralnoj Srbiji 246 (1,23%) Bunjevaca. Prema Šokčeviću, „Bunjevački Hrvati danas u Mađarskoj stanuju u Bačkoj (grad Baja i šira okolina), ali su ranije u velikom broju stanovali u većini naselja Fejerske i Peštanske varmeđe.“ „Bunjevački Hrvati su najbrojniji manjinski etnicitet u  Bács-Kiskun varmeđi. Bunjevci, koji su se pre više od 300 godina doselili u Mađarsku (veći deo je posle Trianonskog sporazuma dospeo u Jugoslaviju) u najvećem broju žive u Baji i okolini Baje: u Bácsalmás-u, Csávoly-u, Felsőszentiván-u, Gari, Katymáru, Mátételki, Csikériji, Bácsbokodu i u Vaskutu.“ Prema istom autoru, „postoje pretpostavke, podržane računicama, prema kojima je gotovo četvrtina hrvatstva bunjevačkog porekla.“ (Sokcsevics Dénes, A magyarországi horvátok története. Dr. Barics Ernő, Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998), Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület, navedeni URL.). Ova poslednja Šokčevićeva napomena ukazuje na razmere doprinosa bunjevačkog naroda u njegovoj pra-postojbini, kao i u Slavoniji, Lici i drugim područjima današnje Hrvatske, formiranju hrvatske nacije. Ovaj pra-bunjevački etnicitet utopio se u hrvatsku naciju, dok su bački Bunjevci nastavili svoju autohtonu etnogenezu započetu na tlu Bajskog trokuta dva veka pre ovog procesa stvaranja hrvatske nacije.  Taj proces etnogeneze bačkih Bunjevaca otežan je posle podele njihove narodne celine na mađarsko i jugoslovensko/ srpsko administrativno područje posle 1918 godine. U tom smislu administrativne razdvojenosti, na bačke Bunjevce se može primeniti kriterijum rasejane naseljenosti.

g. Bunjevci nemaju škole, literaturu i medije na svom svakodnevnom jeziku. U Mađarskoj, Bunjevci su „izbrisani“ iz nomenklature nacionalnih zajednica i subsumirani su pod nacionalnu manjinu mađarskih Hrvata. Povremeno, o Bunjevcima se u publicistici komemorativnog karaktera (kakve su monografije Feher Istvana, Barics Ernőa et al., i sl.) raspravlja kao o „reliktnoj“ etničkoj skupini mađarskih Hrvata.

Vojvođanski Bunjevci su tek 2007. godine, posle jednoipovekovnog prekida,  uspeli da obnove elemente osnovnog školovanje na svom izvornom govoru (ikavici), sa elementima nacionalne kulture. Izdavačka delatnost odvija se u okviru Bunjevačkog izdavačkog centra (periodična publikacija „Bunjevačke novine“ i niz drugih publikacija) i Bunjevačke matice (periodična publikacija „Bunjevačka rič“ i niz drugih publikacija). Publikovana literatura uglavnom ima beletristički i istorijsko-lingvistički karakter. Prepreku u nastojanjima da se literatura i javna reč bačkih Bunjevaca dovede na nivo savremenog kulturnog i naučnog diskursa, predstavlja nestandardizovana ikavica - jezik bačkih Bunjevaca i Šokaca.  U elektronskim medijima Bunjevci dobijaju prostor na Radio Novom Sadu – 100 MHz (petak 22.00 – 22.30 sati), Radio Subotici - 89,6 MHz (subota 20.00 – 20.30 sati) i Radio Somboru - 90,9 MHZ (nedelja od 13.30 - 14.0) u okviru emisije „Bunjevačka rič” i na Televiziji Novi Sad – II program (subotom od 15.30, a repriza je naredne subote od 15.30 sati) u okviru emisije „SPEKTAR”. Bunjevci, kao mali narod, po pravilu su nevidljivi u visokoj kulturi Srbije; incidentno postaju tema javnog interesovanja u kontekstu srpsko-hrvatskih konfrontacija. Poslednja decenija nastojanja da se vojvođanski Bunjevci revitalizuju u oblasti školstva, literature i medija, nije uspela da nadoknadi jednoipovekovni prekid njihovog stvaralaštva i udela u javnom životu, koji su  ranije postizali. Takvo stanje Bunjevaca datira od polovine 19. veka, kada je, dotadašnji četvorovekovni razvoj školstva i literature na narodnom jeziku Bunjevaca i Šokaca, državnom intervencijom Austro-ugarske monarhije, prekinut. Da bi se shvatila dubina i sagledale posledice ove jednoipovekovne krize u razvoju bačkih Bunjevaca, potreban je uvid u istoriju njihove pismenosti i književosti (pogledati monografiju B. Unyi (1947), Istorija Šokaca, Bunjevaca i franjevaca, Budimpešta: Mađarsko bratstvo).  

Šta iz svega gore izloženog možemo zaključiti?

Primena kriterija za definisanje malih autohtonih ugroženih naroda na bačke Bunjevce opravdava prihvatanje pretpostavke da je ova mala etnička skupina savremeni primer takvog malog ugroženog naroda. Od šest kriterija za Bunjevce nije primeren jedino kriterijum rasejanja: njihova kompaktnost teritorijalne naseljenosti u Bačkom trokutu argument je u prilog dr Barić Erneove ocene o istrajnosti Bunjevaca u očuvanju njihove građanske, materijalne i intelektualne, književne i kulturne tradicije, koja ih čini posebnom narodnom skupinom različitom od drugih hrvatskih narodnih skupina u Mađarskoj. (Dr. Barics Ernő, A magyarországi horvátok nyelve) Dr. Barics Ernő, Blazsetin István, Frankovics György, Sokcsevics Dénes (1998), Magyarorszagi horvatok, Budapest: Körtánc Egyesület. URL:  http://www.sulinet.hu/oroksegtar/ data/magyarorszagi_kisebbsegek/Kortanc_sorozat/Magyarorszagi_horvatok/index.htm). Ugroženost Bunjevaca kao malog naroda je pokazana i utvrđivanje faktora, koji tu ugroženost uslovljavaju, kao i faktora podrške razvoja ovog naroda, predstavlja ključ za razumevanje budućnosti Bunjevaca.

Uvod u bunjevačko pitanje I

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Objavljeno u „Bunjevačkim novinama", Subotica
Godina V Brojevi 47 do 50 Maj-Septembar 2009. godine
Tekst je delimično dopunjen - izvršene su manje ispravke publikovanog teksta. 

--------------------------------------------------------------------------------------------------

Uvod

Studija Feher Ištvana sa opominjućim naslovom „U poslednjem minutu“ o teoriji i istoriji narodnosti u Mađarskoj 1945-1990, objavljena 1993. godine u Budimpešti, zaslužuje posebnu pažnju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini (pogledati web-stranicu: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/ Az_utolso_percben/index.htm). Osim što razjašnjava pojmove, čija konfuzija služi instrumentalizaciji „rađanja nacija“, Feherova studija otkriva naličje principa nacionalnih politika, koje su, posle 1945. godine, proklamovale države realnog socijalizma – posebno Republika Mađarska - ali kojih se, u stvarnosti, nisu pridržavale. Ova studija je usredsređena na „poslednje minute“ procesa asimilacije etniciteta (etničkih skupina) u Mađarskoj, čije otkrivanje – po uverenju Fehera – omogućuje borbu za usporavanje i obustavljanje njihove asimilacije u „homogenizovanu“ državu-naciju. Feher tretira nacionalno pitanje kao sferu međunarodnih odnosa a ne samo kao unutrašnje pitanje ljudskih prava, što naglašava dužnost matičnih država-nacija da se bore - na osnovu međunarodnih normi - za svoju narodnost u drugim državama.

U ovom ogledu nastojim da razjasnim glavne komponente bunjevačkog pitanja čija sadržina se može obuhvatiti sa nekoliko sledećih pitanja. Koji su razlozi i kakve su posledice podele bačkih Bunjevaca na nekoliko njihovih evolutivnih modaliteta: na asimilovane bunjevačke Mađare, na bunjevačke Hrvate obuhvaćene procesom homogenizacije hrvatske nacije i na etnicitet-nacionalnost Bunjevaca otvoren procesu integracije u države u kojima žive (Srbija, Madžarska)? Kakve su šanse i šta su prepreke ostvarivanja ove poslednje pomenute strategije razvoja bačkih Bunjevaca?

Prolog bunjevačkog pitanja

Razvoj mađarske nacije je primer homogenizacije moderne države-nacije putem ubrzane asimilacije mnoštva raznorodnih etničkih skupina (Nemaca, Slovaka, Hrvata, Srba, Bunjevaca, Rumuna, Ukrajinaca, Rusina, Grka, Roma i drugih). Početkom 18. veka blizu polovine stanovništva na tlu, na kojem je otpočeo proces formiranja mađarske države-nacije, činili su ne-mađarske etničke skupine. To je realna osnova političkog asimilacionog napora, kojim je stvorena savremena mađarska nacija. 

Stvaranje hrvatske i srpske države-nacije, tokom 19. i 20. veka, takođe se odlikuje sličnim procesom homogenizacije, zatečenih raznorodnih etničkih skupina, oko državotvornih nacija Hrvata i Srba. To se odnosi i na druge evropske nacije, i pored istorijskih konstrukcija i mitova o primordijalnom (iskonskom) etničkom ishodištu nacija (videti studije Valerija Tiškova na URL: http://valerytishkov.ru/ cntnt/publikacii3/knigi.html, i Thomas Hyland  Eriksena na URL: http://folk.uio.no/ geirthe/ Thematic_index.html).

Izgrađivanje moderne hrvatske nacije, sredinom 19. veka, odvijalo se kao kontrapunkt germanizovanog i mađarizovanog građanskog sloja, u Trojedinoj kraljevini Dalmaciji-Hrvatskoj-Slavoniji, i bunjevačkog etniciteta, koji se razvijao od Like do Hercegovine. Bunjevci su posedovali politički potencijal zahvaljujući viševekovnom misionarskom, duhovnom i kulturnom delovanju franjevačke redodržave Bosne Srebrene i uključivanju u militarne formacije Vojne krajine, suprotstavljene Osmanlijskoj invaziji (uskoci). Oni su dospeli do etno-kulturnog osećanja zajedništva posle duge etape povezivanja raznorodnih skupina Vlaha-polunomadskih stočara (Mauro ili Crni Vlasi, Srbi, Dalmatinci, Bosanci, Iliri, Hrvati, itd.) putem hristijanizacije (privođenje katoličanstvu, prevođenje „šizmatika“, muhamedanaca i bogumila-patarena, etničkih grupa sa predhrišćanskim elementima u svojoj kulturi). 

Iz redova ličkih, dalmatinskih i hercegovačkih Bunjevaca, u drugoj polovini 19. veka, regrutovana je elita stvaranja moderne hrvatske nacije (uključujući „oca nacije“  A. Starčevića,  videti web-stranicu http://vrilo-mudrosti.hr/razno-povijest.htm#bunjevci). Uspostavljanje hrvatske države-nacije, što korelira sa izdvajanjem i otuđivanjem bunjevačke inteligencije od prostog bunjevačkog puka, etnonim Bunjevci je potisnut i zamenjen nazivom Hrvati. Kao i Bunjevci asimilovani u vladajuće slojeve u Austro-Ugarskoj (plemstvo, klerici), Hrvati bunjevačkog porekla postali su energični faktor u borbi za promociju nastajuće hrvatske nacije.

Ovaj istorijski proces nastajanja Bunjevaca od „Vlaha“ i asimilacije Bunjevaca u hrvatsku naciju, odvijao se u konfrontaciji sa paralelnim procesom rađanja srpske nacije (videti: Holm Zundhausen, Istorija Srbije od 19. do 21. veka, Beograd: Clio, 2008). S obzirom da nacije stvara država (klerikalna, vojna, birokratska inteligencija u periodu proto-nacije tj. etničko-religijskog oblikovanja, kasnije takođe školovano građanstvo – literate, prosvetari, novinari, naučnici - u periodu nacionalizma i „etničke topionice“), realnu osnovu pomenutog istorijskog procesa geneze Bunjevaca u Hrvate, i sličnog procesa obrazovanja Srba, asimilacije niza etničkih skupina .u srpsku naciju, još tokom Osmanske vladavine, činile su strukture Rimokatoličke crkve i Srpske pravoslavne crkve. Proces privlačenja, tokom 17., 18. i početkom 19. veka, raznorodnih skupina „Vlaha“ u etnicitete, koji su od druge polovine 19. i tokom 20. veka, asimilovani u hrvatsku ili srpsku naciju, odvijao se u okolnostima preklapanja interesa i borbe oko prevlasti ovih crkvenih struktura na tlu zapadnog Balkana, koje čini prapostojbinu Bunjevaca. Iz tog antagonističkog procesa proistekao je kasniji antagonizam i isključivost srpskog i hrvatskog etno-nacionalizma. 

Razvoj hrvatske države-nacije oslanjao se na tradiciju srednjevekovne Hrvatske države (Trojedine kraljevine) sa njenom viševekovnom simbiozom sa Mađarskom kraljevinom. Malobrojno jezgro izvornog hrvatskog etniciteta, potisnuto na obod Habzburške imperije, bilo je baštinik hrvatske državnosti. Ovo jezgro moglo je da se razvije u modernu nacionalnu državu, uz oslonac na etnicitet Bunjevaca iz područja zapadnog Balkana (Lika, dalmatinska Zagora, zapadna Bosna i Hercegovina, bunjevački naseljenici u Slavoniji), koji je bio formiran sredinom 17. veka („senjski biskup Sebastijan Glavinić (1630-1690) veli da prihvaćaju naziv "Bunjevci", ali da ne trpe da ih se zove Vlasima“). Pod uticajem nastajanja hrvatske nacije, ime Bunjevaca je u njihovoj prapostojbini potiskivano („zagrebački biskup Benko Vinković (1581-1642) kaže da su oni Bunjevci Hrvati i da hoće da ih se broji među Hrvate“) i već početkom 19. veka dobilo je značenje nadimka pripadnika prostog, pastirskog puka. (Oba citata iz URL: http://vrilo-mudrosti.hr/razno-povijest.htm#bunjevci )

 

Zahvaljujući izolaciji od svoje prapostojbine, bački Bunjevci u opisanom procesu nisu učestvovali. Nasuprot asimilaciji zapadnobalkanskih Bunjevaca u hrvatsku naciju, tokom 18. i 19. veka, etnički identitet bačkih Bunjevaca se razvijao, prvenstveno kao opozicija asimilatorskom nemačkom i mađarskom nacionalizmu. Ovaj razvoj bio je uplivisan procesima stvaranja nacionalnih država Mađara i Srba na tlu Južne Ugarske. Otpor asimilaciji, i težnja ka integraciji kao ravnopravnih sudeonika u političkim zajednicama većinskih, državotvornih etniciteta, s kojima su delili sudbinu, postali su komponente bunjevačkog etničkog identiteta, koji je njihovu socio-kulturnu zajednicu u Bajskom trokutu očuvao do današnjeg dana.

Asimilacija Bunjevaca u Mađarskoj 


Pretci bačkih Bunjevaca kolonizovani su u njihov zavičaj – Bajski trokut (područje između gradova Baja-Sombor-Subotica) – pretežno tokom 17. veka, na tada opustelo zemljište izloženo napadima sa teritorije Otomanske imperije. Posle potiskivanja Osmanlija i uspostavljanja kontrole Austrijske carevine nad Bačkom, tokom 18. veka nastavljena je kolonizacija ove teritorije (interes države da obezbedi poreske obveznike i populaciju koja omogućuje regrutaciju vojnika). Do polovine 18. veka, tokom postojanja Vojne granice u Bačkoj (do 1751. godine), oko 98% stanovnika ovog prostora činili su etnički Srbi i Bunjevci i Šokci (Tabela 1). U momentu raspuštanja Vojne granice u Bačko-Bodroškoj županiji moglo je biti oko 82.000 Srba, 28.000 Bunjevaca i Šokaca, 35.000 Mađara i oko 27.000 Nemaca, sveukupno oko 173.000 stanovnika. 

Proces kolonizacije južne Ugarske se ubrzano odvijao posle raspuštanja Vojne granice (dio militara graničara Srba i Bunjevaca je odseljen – deo Srba u Rusiju a deo Bunjevaca u Šajkašku, u Srem kao i u slavonsku Posavinu). Ovo iseljavanje je podstaklo Austrijske vlasti da u Bačku kolonizuju Nemce, Slovake i Rusine. Migracije Mađara odvijale su se kao izraz interesa mađarskih zemljoposednika da formiraju klasu bezemljaša-biroša (njihov bezemljaški status rešen je u Vojvodini agrarnom reformom posle 1945. godine). 

Uoči Prvog svetskog rata, 1910. godine, stanovništvo Bač-Bodroške županije poraslo je na oko 850.000 osoba, s tim da je udeo Mađara kao pripadnika državotvorne nacije, porastao na oko 45 procenata. Populacija Bačkih Bunjevaca i Šokaca dosegla je u tom trenutku svoj istorijski maksimum od 70.545 osoba (oko 8,3%) (njihova ukupna populacija morala je obuhvatati takođe znatan broj asimilovanih bunjevačkih Mađara – koji se nacionalno izjašnjavaju kao Mađari ali navode da im je maternji jezik bunjevačka ikavica, kasnije, hrvatski jezik).

Posle Prvog svetskog rata, svođenjem Mađarske u njene današnje granice, prema podacima Feher Ištvana, odvijao se ubrzani proces asimilacije manjinskih etniciteta. Od nepunih 12% ukupnog stanovništva Mađarske u 1920. godini, manjinske etničke skupine u ovoj zemlji su posle završetka Drugog svetskog rata, 1949. godine svedene na oko 1,5% a u momentu pada „Berlinskog zida“, 1990. godine, na ispod 0,5%. U periodu između 1920. i 1990. godine ukupno stanovništvo mađarske nacionalnosti poraslo je za oko tri miliona, u čemu je značajan udeo asimilovane etničke populacije.  

Sve do druge polovine 19 veka u Bač-Bodroškoj županiji u popisima stanovništva ne pominju se Hrvati kao etnonim; kao ime etničke skupine, oni su evidentirani u Baranjskoj i Zalskoj županiji na jugozapadu i krajnjem zapadu Ugarske (posebno etnička skupina Gradišćanskih Hrvata). Popisom stanovništva iz 1910. godine evidentirano je u Bač-Bodroškoj županiji 1.279 Hrvata.  


Tabela 1  

 
Posle 1921. godine iz zvanične evidencije „trianonske“ Mađarske nestali su etnonimi Bunjevci i Šokci a uvedena je nacionalna oznaka Hrvati (reč je o nominalnoj kategorizaciji koja prekim putem briše prisustvo etničke skupine u javnom životu i razvoju društva). (U popisu stanovništva 1920. u Mađarskoj, po osnovu identifikovanja jezika (ikavice) evidentirano je 22.928 Bunjevaca i Šokaca.) Ovaj proces ubrzan je tokom Drugog svetskog rata i, pogotovo, tokom sukoba Mađarske i Jugoslavije u periodu Informbiroa kada su protiv etničkih skupina južnoslovenskog porekla (Srbi, Hrvati) primenjeni mehanizmi političkog pritiska, posebno ukidanje institucija školovanja za ove etnicitete. No, i pored ove surove politike, u jeku antijugoslovenske kampanje režima Rakoši Maćaša, potisnuto osećanje pripadanja bunjevačkoj etničkoj skupini se prilikom popisa 1949. godine pokazalo u odgovorima na pitanje o maternjem jeziku: od 20.123 nominalno izjašnjenih mađarskih Hrvata, 51,9% su naznačili da privatno, u porodici koriste bunjevačko-šokačku ikavicu. (U popisima stanovništva Mađarske iz 1941. i 1949. evidentirani su građani koji koriste bunjevački-šokački jezik. Posle 1949. evidentirano je korišćenje hrvatskog jezika. Videti URL: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/A_magyarorszagi_horvatok_1910_1990/pages/000_konyveszeti_adatok.htm)


Posle demokratizacije (nakon događaja iz 1956. godine) u Mađarskoj se kratkotrajno pokazalo oživljavanje javnog života mađarskih Hrvata ali se, čak i posle demokratskog preloma nakon 1989. godine, i uvođenja institucionalnih oblika manjinske samouprave, tendencija demografsko-etničke revitalizacije pokazala slabom. Prema Dinku Šokčeviću (Videti URL: http://www.horvatok.hu/index.php?id=22&L=1) „po procjenama Hrvata u Mađarskoj ima oko 90 tisuća, iako popisi pučanstva pokazuju znatno manji broj pripadnika hrvatske nacionalnosti“ (u popisu 2006. evidentirano je 29.731 Hrvata). Razlika od 60.000 osoba predstavlja populaciju asimilovanih Hrvata, u čemu verovatno 50% onih koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu kao maternji jezik. Prema proceni Mije Muića u Mađarskoj danas živi 8.500 do 10.000 Bunjevaca: Baja 2.000-2.500, Bacsalmas 500-600, Bacsbokod 150-200, Bacsborsod 50, Bacsszentgyorgy 10, Bacsszolos 20-30, Borota 10-20, Csavoly 150-200, Csikeria 200, Dusnok 200-300 (tu najviše Raci žive, ali ih navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Felsőszentivan 150-200, Gara 600-700, Hercegszanto 200 (tu najviše Šokci i Srbi žive, ali ih navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Janoshalma 50-80, Katymar 600-700, Kunbaja 20-30, Madaras 40-50, Matetelke 150-200, Melykut 50-80, Rem 20-30, Tatahaza 40-50, Tompa 100-150, Vaskut 100-130”. 

Postojanje potisnutog bunjevačkog etniciteta među madžarskim Hrvatima otkriva građanska inicijativa za priznavanje Bunjevaca kao posebne nacionalne manjine, koja je podneta Parlamentu Mađarske 2001. godine. Inicijativa je podržana s oko 1.000 potpisa (Baja 263, Gara telepulesen 201, Katymar 136 ko i do 70 potpisa u naseljima Csavoly, Felsőszentivan, Bacsalmas, Csikeria, Bacsbokod, Matetelke, Vaskut). Ovi potpisi reprezentuju ne manje od trećine ukupne populacije Bunjevaca i Šokaca u Madžarskoj (izvedeno iz gore utvrđene proporcije madžarskih Hrvata koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu). Na osnovu mišljenja Mađarske akademije nauka, Parlament Mađarske nije izglasao prihvatanje ove inicjative (sa 334 protiv, 18 za i 7 uzdržanih glasova poslanika). Prema podacima Mije Muića, koji je bio organizator skupljanja potpisa, ponovljena inicijativa iz 2006. godine podržana je od strane oko 2.000 Bunjevaca: Baja 900, Bacsalmas 60, Bacsbokod 80, Bacsborsod 30, Bacsszentgyorgy 10, Csavoly 30, Csikeria 30, Felsőszentivan 20, Gara 350, Katymar 300, Madaras 20, Matetelke 80, Tatahaza 20 i iz drugih delova Madžarske 100-150. Ni ova inicijativa nije dobila podršku od strane nadležnih institucija Madžarske.

Bunjevci i bunjevački Hrvati u Vojvodini

Učestvovanje bunjevačkih predstavnika (Blaško Rajić) 1918. godine na skupštini u Novom Sadu, na kojoj je doneta odluka o prisajedinjenju Vojvodine (Južne Ugarske) Kraljevini Srbiji, bio je istorijski ishod njihovih očekivanja da će integracija, a ne asimilacija, u novoj državi biti ostvariva perspektiva razvoja. 

Nakon formiranja Kraljevine SHS/ Jugoslavije, takva bunjevačka očekivanja nisu se ostvarila. To je izazvalo podvajanje u njihovim redovima. Hrvatska orijentacija među Bunjevcima, podržana rastućim uticajem hrvatskih političkih težnji u Kraljevini SHS (Jugoslaviji), dovela je do političko-nacionalnog izjašnjavanja dela Bunjevaca kao Hrvata (začetak modaliteta bunjevačkih Hrvata u Vojvodini). Jačanje hrvatskog nacionalizma, sa njegovim aspiracijama prema Bačkoj i Sremu, izazvala je oprez kod dela Bunjevaca, koji su ostali privrženi svom bunjevačkom identitetu. Oprez se pokazao opravdan imajući u vidu otvoreni sukob hrvatskog i srpskog nacionalizma tokom Drugog svetskog rata i njihov tinjajući konflikt koji je krajem 20. veka doveo do etničkog čišćenja nad hrvatskim Srbima i u Vojvodini stvorio stanje "krizne zone" na njenoj severnoj granici prema Mađarskoj (videti memoare generala V. Kadijevića). 

Ove istorijske okolnosti doprinele su podeli vojvođanskih Bunjevaca na Bunjevce kao etnicitet sa identitetom koga čuvaju bez prihvatanja asimilacije u neku od nacija, koje polažu pravo na njihov zavičaj Bajski trokut, i na Bunjevce evoluirale u hrvatsku naciju sa očuvanim (manje ili više potisnutim) bunjevačkim etničkim identitetom. No, imajući u vidu političku intervenciju države u 1945. godini (dekret o ukidanju bunjevačkog etnonima i bunjevačkih institucija u severnoj Bačkoj), ovakvo izjašnjavanje bunjevačkih Hrvata, kao slobodno samoodređenje, ostaje upitno. Toj upitnosti se može dodati sadejstvo Katoličke crkve sa nacionalnim politikama Mađarske i Hrvatske. U liturgiji ove crkve u Mađarskoj bunjevačka ikavica je potisnuta mađarskim jezikom, s neznatnim izuzecima korišćenja hrvatskog jezika (videti "Hrvatski glasnik", 17. siječnja 2007., izveštaj iz Dušnoka: " Zanimljivo je kako je nekada i u Dušnoku hrvatski bio liturgijski jezik, primjerice, između 1735. i 1835. g. crkveni obredi tekli su isključivo na našem jeziku. Hrvatski je još dugo živio u crkvi, a nakon II. svjetskog rata, zbog bojazni od prisilnog iseljavanja nemađarskoga stanovništva, službenim postaje mađarski. Zavičajni govor i dalje je ostao molitvenim jezikom, rabio se u obitelji i u određenim crkvenim obredima. Nažalost, danas nema redovite nedjeljne mise, ali se rackohrvatska misa služi svake mlade nedjelje, dakle mjesečno jedanput“). U Vojvodini je potiskivanje ikavice nadomešteno hrvatskim standardnim jezikom. 

U svetlu opisanih okolnosti mogu se tumačiti podaci o odnosima i karakteristikama Bunjevaca u Vojvodini posle Drugog svetskog rata.

Analiza etničkih promena u Vojvodini posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije) pokazuje, slično Mađarskoj, nastojanje država, kojima je Vojvodina pripadala, da homogenizuju stanovništvo i stvore dominantnu, državotvornu naciju. Između dva svetska rata taj proces je tekao usporeno s obzirom da je na tlu Vojvodine postajalo brojno mađarsko i nemačko stanovništvo, i da su, osim Srba, državotvorni etnicitet predstavljali (pored Slovenaca) Hrvati. Broj Srba u Vojvodini se 1921. godine, u poređenju sa 1910. godinom, povećao za oko 16.000 (optanti iz Mađarske, doseljavanja kolonista-agrarnih interesenata) a broj Hrvata se povećao za preko tri ipo puta (index 359,9) (Đurić, Ćurčić, Kicošev objašnjavaju ovo povećanje izjašnjavanjem Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata koji su se ranije deklarisali kao Mađari, uglavnom iz bačkih gradova Subotice, Sombora, Bajmoka a iz interesa očuvanja državne službe. Videti dole navedeni URL).


Tabela 2  


Bunjevci u Vojvodini 1921.: Ukupan broj Bunjevaca i Šokaca u Bač-Bodroškoj županiji prema popisu 1910. godine 70.545 minus broj Bunjevaca (9.850) i Šokaca (947) ostalih u Mađarskoj Bačkoj županiji (stanje 1920. posle razgraničenja) 59.748 minus broj Šokaca u vojvođanskom delu Bačke (prema proporciji Šokaca u ukupnoj populaciji Bunjevaca i Šokaca 0,08771 u Bačkoj županiji 1920.). Broj Bunjevaca i Šokaca u Bačkoj županiji u Mađarskoj 1920.: Izvor: Jubilarni zbornik života i rada SHS 1.XII 1918., Izdanje Matice živih i mrtvih SHS 1928., str. 771-773. Broj Bunjevaca u Vojvodini 1921. bi trebalo povećati sa Bunjevcima koji su doseljeni kao optanti (primer Bunjevaca doseljenih u Riđicu, Stanišić). Hrvati 1921. godine stanje 1910. (34.089) plus povećanje za 40.000. Đurić, Ćurčić, Kicošev ovo povećanje objašnjavaju promenom nacionalnog izjašnjavanja ranije mađarizovanih Bunjevaca i Šokaca (delimično i Mađara) „the score of these changes would show that approximately as many Croats declared themselves as Hungarians in the 1910. census“. (prema http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosev-vojvodina.html).  

Kardinalni preobražaj etničke strukture Vojvodine izvršen je posle Drugog svetskog rata u dva maha uz pomoć državne intervencije (eksodus Nemaca i Mađara i kolonizacija srpskog stanovništva 1946-1947. godine, ukupno 214.078 osoba u čemu 73,5% Srba i 10,5% Crnogoraca, i naseljavanje srpskih izbeglica iz Hrvatske sredinom 1990-tih godina i iseljavanje pripadnika manjinskih etniciteta podstaknuto napetošću međuetničkih odnosa i opštom neizvesnošću izazvanom ratom na tlu susednih područja Hrvatske i Bosne i Hercegovine) kao i putem spontanog naseljavanja srpskog stanovništva iz južnijih regiona prethodne Jugoslavije (osobito iz Bosne i Hercegovine). Posledica ovih preobražaja, nakon formiranja Republike Srbije, čiji državotvorni etnicitet čine Srbi, homogenizacija ove zajednice je dostigla visok nivo (udeo etničkih manjina u stanovništvu Vojvodine sveden je 2002. godine na 35%). 

Prema dva poslednja popisa stanovništva Vojvodine kao pripadnici bunjevačkog etniciteta izjasnilo se 21.236 osoba u 1991. godini, odnosno, 19.776 u 2002. godini. Uzimajući kao orijentaciju proporciju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u opštinama Subotica i Sombor 2002. godine (odnos 1:1,31), u ukupnom broju Hrvata u Vojvodini bunjevački Hrvati činili su 27.735 ili 38,24% u 1991. godini, odnosno, 25.828 ili 45,68% u 2002. godini. Ostali vojvođanski Hrvati (nisu bunjevačkog etničkog porekla) činili su 1991. godine 44.793 osobe a 2002. godine 30.718 osoba. Tendencija opadanja pogađa znatno više Hrvate nego oba bunjevačka etniciteta u Vojvodini; može se očekivati da će se tokom tekuće decenije ova tri etniciteta brojčano izjednačiti. (Broj Hrvata se može smanjiti takođe za nekoliko hiljada osoba u korist onih koji se izjašnjavaju kao Šokci.)

 

Pristup empirijskom istraživanju bunjevačkog pitanja

Većina manjinskih etničkih skupina u Mađarskoj i Vojvodini zahvaćene su depopulacijom. To je proces koji karakteriše celokupnu populaciju Srbije i Vojvodine, ali ne u istom stepenu kada je reč o pojedinim regionima i etnicitetima. Studija Feher Ištvana „U poslednjem minutu“, na primeru Mađarske, pokazuje povezanost procesa nominalne depopulacije manjinskih etničkih skupina sa njihovom „prirodnom“ asimilacijom u dominirajuću državotvornu naciju. To je glavna sadržina manjinskih etničkih pitanja, kakvo je i Bunjevačko pitanje, koje u ovom ogledu nastojim da razjasnim. No, kako sledeće analize pokazuju, zapažaju se razlike u domašajima i brzini depopulacionih procesa kod pojedinih etničkih i nacionalnih skupina. Za Bunjevce i bunjevačke Hrvate su značajna pitanja: (1) kako njihova depopulacija teče u poređenju sa drugim etnicitetima, i (2) koji od dva etnička modaliteta Bunjevaca, i zašto, su manje ili više otporni prema depopulaciji? 

U ovom ogledu reč je o Bunjevačkom pitanju kao problemu ukupnog stanovništva Bajskog trokuta sa očuvanim etničkim identitetom Bunjevaca. Sadašnji različiti nacionalni identiteti ovog stanovništva su ideološko-politička nadgradnja koju su tokom 19. i 20. veka stvarale i još stvaraju nacionalne mađarske, hrvatske i srpske državotvorne elite, a etnički identitet Bunjevaca je najmanje dva veka stariji. Iz tog ugla posmatrajući, naredne konkretne empirijske analize uzimaju za predmet uzorak dvadeset naselja iz subotičke i somborske opštine sa najmanje 30 osoba koje su se na poslednjem popisu stanovništva Srbije 2002. godine izjasnile kao Bunjevci. Na grafikonu 1. predstavljena su ova naselja sa procentualnom zastupljenošću Bunjevaca i Hrvata. Uzorkom naselja nisu obuhvaćeni grad Novi Sad sa 229 evidentiranih Bunjevaca, ni grad Beograd, u kojem su evidentirana 183 Bunjevca. Analizom su obuhvaćeni samo Bunjevci nastanjeni na vojvođanskom delu Bajskog trokuta kao tradicionalnog zavičaja ove etničke zajednice. 

Grafikon 1 

 

Koliko mogu biti verodostojni zaključci o celini stanovništva bunjevačkog etničkog porekla na osnovu ovako izabranog uzorka naselja? Podaci pokazuju da 20 ovih naselja obuhvataju 99,29% Bunjevaca i 83,43% Hrvata iz popisa stanovništva subotičke i somborske opštine 2002. godine. Procenat obuhvaćenih Hrvata je u subotičkoj opštini 99,77% a u somborskoj 49,79%. U somborskoj opštini, osim bunjevačkih Hrvata, kojih je u četiri obuhvaćena naselja 4.036 osoba, znatan je udeo šokačkih Hrvata koji, zajedno sa bunjevačkim Hrvatima, čine po popisu, 8.106 osoba. Ako se ukupno popisano stanovništvo bunjevačkih Hrvata u somborskoj opštini svede na broj utvrđen u četiri navedena naselja, obuhvat Hrvata bunjevačkog etničkog porekla dostiže 99,82%. Reprezentativnost uzorka 20 naselja je, dakle, nesumnjiva: na osnovu podataka iz ovih naselja se može pouzdano zaključivati o vojvođanskim Bunjevcima i bunjevačkim Hrvatima nastanjenim na severu Bačke.

 

Demografski profil vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata

Analiza demografskog profila stanovništva bunjevačkog etničkog porekla - Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, potvrđuje da se njihov život u većini tradicionalnih bunjevačkih naselja vojvođanskog dela Bajskog trokuta, u poslednjih pet decenija, odvija u sumornoj perspektivi smanjivanja i starenja stanovništva. Prosečna godišnja stopa rasta ukupnog stanovništva u 15 od 20 posmatranih naselja u periodu 1948. do 2002. godine je negativna: ukupno stanovništvo se smanjuje od 0,36 do 1,06 posto godišnje. Povećanje ukupnog stanovništva zapaža se samo u većim gradovima (Subotica, Sombor) i u nekoliko manjih naselja (Palić, Hajdukovo, Aleksa Šantić) u kojima Bunjevci i bunjevački Hrvati čine neznatni udeo stanovništva (2% do 4%). Posmatrajući indeks starenja stanovništva (odnos starijih od 65 godina prema mlađim od 15 godina) samo pet naselja su demografski vitalna (indeks starenja manji od 1) – Bikovo, Donji Tavankut, Đurđin, Kelebija i Subotica. Prosečna starost stanovništva u analiziranim naseljima je oko 41 godine, s tim da je ova starost niža u velikim gradskim naseljima. Oba pokazatelja starenja stanovništva su nepovoljniji u naseljima somborske opštine. 

Navedeni nepovoljni proces depopulacije i starenja stanovništva naselja u kojima se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata povezan je sa urbanizacijom i nestankom salašarskog načina života, karakterističnog za Bunjevce od 17-tog do polovine prošlog veka. Druga okolnost značajna za depopulaciju je turbulentno mehaničko kretanje stanovništva u Vojvodini posle 1945. godine. 

Tabela 2a 

 

U posmatranih 20 naselja tokom poslednjih 50 godina doseljeno je preko 45% (44,33% Tabela 2a) njihovog sadašnjeg stanovništva. U šest naselja doseljeno stanovništvo čini preko 50% čak do 70% (Palić). Doseljavanje do 1960. godine (uključuje kolonizaciju posle 1945. godine) doprinelo je u subotičkoj opštini formiranju 6,09% a u somborskoj 8,91% stanovništva iz 2002. godine u naseljima značajnim za demografiju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Ovaj relativno mali udeo stanovništva naseljenog u periodu 1948-1960. godine posledica je odseljavanja mlađih naraštaja tog stanovništva u gradove, van pomenute dve opštine, iz Vojvodine, pa i iz Srbije. Poslednji talas migracija između 1991. i 2002. godine doprineo je formiranju oko 17% sadašnjeg stanovništva 20 posmatranih naselja. 

Detaljnija analiza migracija stanovništva popisanog 2002. godine u posmatranih dvadeset naselja subotičke i somborske opštine (Tabela 2a), pokazuje da autohtono stanovništvo, osobe koje od rođenja stanuju u istom mestu, obuhvataju 56% ukupnog stanovništva i da dodatnih 13% čine osobe doseljene u naselje sa područja iste opštine. Doseljavanje osoba iz naselja iste opštine, uglavnom u vezi sa urbanizacijom autohtonog stanovništva, zahvatilo je dvadeset posmatranih naselja, važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke, u značajno većem stepenu nego većinu vojvođanskog stanovništva (u poređenju sa vojvođanskim prosekom indeks je 150). Iz podataka Tabele 2a se nazire da se ovaj proces naglašenije odvijao u periodu 1971-1980. godine. Iz ovog podatka proističe da se migracije, koje uspostavljaju kontakt autohtonog stanovništva sa doseljenim stanovništvom različitih kulturnih i etničkih karakteristika, odnose na 44% sadašnjeg stanovništva posmatranih naselja. Kakvi kulturno-etnički efekti na zajednice Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke se mogu nazreti iz podataka o migracijama stanovništva od nastanka Vojvodine?

Poslednji talas migracija, izazvan posledicama rata posle 1991. godine, doprineo je, u posmatranih dvadeset naselja, formiranju blizu 20% njihovog aktuelnog stanovništva. Iz bivših republika SFRJ (prvenstveno Hrvatske i Bosne i Hercegovine) doseljeno je 15% ukupnog stanovništva što predstavlja trećinu osoba koje su uopšte doseljene u posmatrana naselja s tim da je uticaj ovih migracija za 17% ispod vojvođanskog proseka. Doseljavanja iz druge republike-pokrajine (Crne Gore kao druge republike SRJ ili iz AP Kosova i Metohije) obuhvataju 3,5% ukupnog stanovništa ovih naselja s tim da uticaj ovog pravca doseljavanja ne prelazi 50% onoga koji je zabeležen kao vojvođanski prosek. 

Posmatrajući dinamiku doseljavanja posle 1940. godine, zapaža se da je ona bila najintenzivnija u periodu 1941-1945 godine (tada je doseljavano prosečno godišnje 4,8% ukupnog doseljenog stanovništva posmatranih naselja iz 2002. godine). Intenzitet doseljavanja se, od vremena kolonizacije iz perioda 1945-1960. (doseljavano prosečno 2,89% godišnje), smanjivao (1961-1970. prosečno godišnje doseljavanih 1,6%, 1971-1980. prosečno godišnje 1,56%, 1981-1990. prosečno godišnje 1,26% ukupno deseljenih), da bi se u periodu 1991-2002. godine prosek godišnjeg doseljavanja popeo na 2,7% ukupno doseljenog stanovništva. Osim u periodu 1971-1980. godine (indeks u poređenju sa Vojvodinom 103), intenzitet doseljavanja u posmatranih dvadeset naselja je bio ispod vojvođanskog proseka.

U kakvom se odnosu analizirane demografske promene nalaze sa etničkim sastavom stanovništva posmatranih 20 naselja? Rezultati analize korelacije (Pearsonovi koeficijenti), otkrivaju snagu i pravac povezanosti glavnih etniciteta koji čine etničko-nacionalnu strukturu zajednice u kojoj se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini. Najsnažniju uzajamnu pozitivnu korelaciju konstatujemo između Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (sa porastom udela Bunjevaca raste takođe udeo Hrvata u ukupnom stanovništvu naselja, i obrnuto, koeficijent korelacije r=0,677 (za sve koeficijente korelacije p manje od 0,005). Između rasporeda Bunjevaca i Mađara i obrnuto, može se konstatovati relativno snažna negativna korelacija r=-0,584 a između bunjevačkih Hrvata i Srba i obrnuto r= -0,511 i Hrvata i Mađara i obrnuto r= -0,510 takođe snažna negativna korelacija. Test korelacije sa Ostalim etnicitetima nisu statistički pouzdani. Ovako utvrđene korelacije upućuju samo na snagu i pravac povezanosti nastanjenosti posmatranih etniciteta ali ne i na kvalitativna svojstva tih povezanosti (to zahteva posebno produbljeno istraživanje).

Test korelacije omogućuje pouzdano zaključivanje o povezanosti posmatranih etniciteta sa nekim od navedenih demografskih pokazatelja za 20 naselja važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Zastupljenost Bunjevaca u ukupnom stanovništvu naselja nalazi se u osrednje snažnoj negativnoj korelaciji sa godišnjom stopom rasta stanovništva r= -0,476, drugim rečima, što je udeo Bunjevaca u stanovništvu naselja veći, tim je negativna godišnja stopa rasta tj. stopa opadanja ukupnog stanovništva naselja veća. Bunjevci doprinose ubrzavanju depopulacije u naseljima u kojima žive. Isto se može reći za Hrvate ali je taj doprinos usporavanju depopulacije posredan, putem smanjivanja indeksa starenja r= -0,562. Srbi u analiziranim naseljima povezani su sa rastućim stopama depopulacije, o čemu svedoči snažna pozitivna korelacija njihovog udela u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja sa indeksom starenja r=0,566. Udeo pripadnika ostalih etniciteta u ukupnom stanovništvu naselja u kojima žive zajedno sa Bunjevcima i bunjevačkim Hrvatima, takođe je povezan sa smanjivanjem depopulacije posredstvom osrednje snažne negativne korelacije sa indeksom starenja r= -0,488. Udeo Mađara u stanovništvu posmatranih 20 naselja se ne može dovesti u odnos korelacije sa demografskim procesima od uticaja na Bunjevce i bunjevačke Hrvate. 

Kada je reč o povezanosti etničkog sastava stanovništva 20 analiziranih naselja i migracija stanovništva tokom poslednjih 50 godina, zapaža se osrednje snažna negativna korelacija između udela Bunjevaca i indeksa doseljavanja u pomenuta naselja u periodima 1948. do 2002. godine r= -0,495 i u periodu poslednjih velikih migracija stanovništva 1991. i 2002. godine r= -0,528. Drugim rečima, što je udeo Bunjevaca u naseljima veći, tim je indeks doseljavanja manji i obrnuto, u naseljima sa manjim udelom Bunjevaca doseljavanja su više izražena. Kod bunjevačkih Hrvata, njihova veća zastupljenost u naseljima nalazi se u srednje snažnoj pozitivnoj korelaciji sa procentom autohtonog stanovništva (žive u naselju od rođenja, r=0,485) kao i srednje snažnoj negativnoj korelaciji sa procentom stanovništva doseljenog u poslednjem talasu migracija r= -0,526 kao i istoj takvoj negativnoj korelaciji sa indeksom (brzinom) doseljavanja između 1981. i 1991. r= -0,475 i između 1991. i 2002. godine r= -0,510. Ovi rezultati analize korelacije ukazuju na statičnost i otpornost autohtonog stanovništva bunjevačkih Hrvata prema doseljavanju stanovništva iz drugih sredina. Imajući u vidu podatak o snažnoj pozitivnoj korelaciji udela Srba u ukupnom stanovništvu posmatranih 20 naselja sa procentom doseljenog stanovništva u periodu 1948. do 1960. godine r=0,665, može se konstatovati veća otpornost naselja sa bunjevačkim Hrvatima, u poređenju sa naseljima sa Bunjevcima, prema doseljavanju srpskog stanovništva. 

Detaljnija analiza povezanosti relativnog udela etničkih skupina u ukupnom stanovništvu na demografske promene u 20 naselja sa bunjevačkim stanovništvom, izvršena je primenom metoda višestruke linearne regresije. Procenjujući prediktivnu vrednost (pouzdanost predviđanja) udela Bunjevaca, bunjevačkih Hrvata, Srba i ostalih etniciteta u ukupnom stanovništvu ovih naselja (Mađare je statistički postupak formiranja modela povezanosti prediktorskih i kriterijskih varijabli izostavio), konstatovano je da se takva predviđanja mogu vršiti u odnosu na tri demografska pokazatelja. Prvo, na indeks starenja stanovništva ovih naselja pozitivan, povećavajući uticaj se može predvideti ako u ukupnom stanovništvu raste udeo Bunjevaca (beta koeficijent B=0,296) i Srba (B=0,416) a smanjivanje tog koeficijenta ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=-0,400) i Ostalih etniciteta (B=-0,373). Drugo, na udeo doseljenih u periodu 1946. do 1960. godine u naseljima sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=-0,221) i Ostalih etniciteta (B=-0,192) a pozitivan, povećavajući uticaj ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=0,473) i Srba (B=0,806). Treće, na indeks (brzinu) doseljavanja u periodu 1991. do 2002. godine u naselja sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=-0,401), Hrvata (B=-0,538) i Srba (B=-0,155) a pozitivan, povećavajući uticaj ako u stanovništvu raste udeo Ostalih etniciteta (B=0,547). 

Prethodna analiza je statistički pouzdana i ona objašnjava 57% varijabiliteta tri statistički izdvojena pokazatelja demografskih procesa u stanovništvu 20 naselja od značaja za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. 

Iz prethodnih razmatranja naziru se odgovori na oba istraživačka pitanja postavljena u uvodu: (1) depopulacija bunjevačkog stanovništva u Vojvodini je nesumnjiva i odvija se u povezanosti sa demografskim procesom drugih etniciteta, posebno Srba, i (2) oba etnička modaliteta bunjevačkog stanovništva suočena su sa zajedničkim generatorima depopulacije. 

Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca

 

Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca, prema popisu stanovništva Srbije 2002. godine, je u velikom neskladu sa neophodnostima savremenog društva znanja na kojem se temelji uspeh pripadnika svake etničke skupine na tržištu rada i u konkurenciji kreativnosti u svim područjima društvene prakse, uključujući posebno nauku, komunikacije (medije) i kontrolu političke i ekonomske moći. Podaci upozoravaju na zaostajanje vojvođanskih Bunjevaca u pogledu nivoa školskog obrazovanja za većinom drugih etniciteta ove Pokrajine, s izuzetkom Mađara, koji su u sličnom položaju. 

Osnovno obrazovanje je kod Bunjevaca nadprosečno zastupljeno (28%), kao i kod vojvođanskih Mađara (29,84%); za Vojvodinu je prosek stanovništva sa ovim najnižim nivoom školskog obrazovanja 24,89%. Čak 23% Bunjevaca je sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem (4 do 7 razreda osnovne škole); to je znatno iznad proseka ove obrazovne kategorije u Vojvodini (14,37%). U ovoj poslednjoj obrazovnoj kategoriji vojvođanski Hrvati su u povoljnijem položaju (samo 18,55%). Bunjevci su u nepovoljnijem položaju i u obrazovnoj kategoriji srednje obrazovanog stanovništva: ima ih tog nivoa školske spreme 38,66% nasuprot vojvođanskom proseku od 43,93%. U poređenju sa većinskim srpskim stanovništvom (46,6%) Vojvodine Bunjevci, slično kao i Mađari (37,29%), znatno zaostaju. Bunjevci se orijentišu na školovanje u stručnim školama u dvogodišnjem i trogodišnjem trajanju (18,63%). Karakteristično je da su najmanje od svih posmatranih etničkih i nacionalnih skupina Vojvodine Bunjevci orijentisani prema školovanju u gimnazijama (2%). Bunjevci takođe zaostaju u školovanju u srednjim stručnim školama (17,31%). Najnepovoljniji je položaj Bunjevaca u pogledu školovanja na nivou višeg (2,97%) i visokog obrazovanja (2,62%); u ovom poslednjem zaostaju za svim drugim etničkim i nacionalnim skupinama vojvođanskog stanovništva (prosek za Vojvodinu je 5,18%). Školovanje studenata bunjevačkog etničkog porekla u univerzitetskim centrima izvan Vojvodine, prvenstveno u Zagrebu, jedan je od uzroka „odliva mozgova“ koji se izražava u pomenutom zaostajanju Bunjevaca u pogledu stanovništva najvišeg nivoa obrazovanja. Tomislav Žigmanov u studiji Hrvati u Vojvodini danas navodi da se „tijekom petnaestak godina na neki od fakulteta u Hrvatskoj upisalo više od 350 mladih Hrvata iz Vojvodine. Međutim, problem u svezi sa školovanjem na fakultetima u Hrvatskoj je u tome što se relativno mali broj njih vratio u Vojvodinu“ (URL: http://www.zkvh.org.rs/index.php/batina/hrvati-danas/6-hrvati-u-vojvodini-danas?start=6)

Tabela 2b 

Kakav je položaj Bunjevaca, kao komponente etničke strukture Vojvodine, u odnosima uspostavljanja opšteg obrazovnog nivoa ove Pokrajine? Uvid u rezultate analize višestruke linearne regresije primenjene na podatke popisa stanovništva Vojvodine po nivou obrazovanja iz 2002. godine omogućuje odgovor na ovo pitanje.

Kada je reč o ženskom stanovništvu Vojvodine, bunjevački etnicitet je u pogledu doprinosa opštem nivou obrazovanja (B=-0,002), kao i Hrvati (B=0,016), u velikom zaostajanju za srpskim stanovništvom (B=0,735). Još izrazitije je zaostajanje Bunjevaca (B=-0,198) i Hrvata (B=-0,059) za većinskim srpskim stanovništvom (B=0,896) u determinisanju opšteg nivoa obrazovanja muškog stanovništva Vojvodine. Iako u celini u nezavidnom položaju kao faktor postizanja obrazovne konkurentnosti stanovništva Vojvodine, žensko bunjevačko stanovništvo je uspešnije prilagođeno zahtevima konkurencije na tržištu kvalifikovanog, naučno utemeljenog rada. Nedovoljan obrazovni nivo muškog bunjevačkog stanovništva doprinosi snižavanju opšteg obrazovnog nivoa tog stanovništva.

Društveno-ekonomski profil bunjevačkog stanovništva Vojvodine

Stereotip o vojvođanskim Bunjevcima kao “paorskom“ i salašarskom narodu, izgubljenom u nepreglednim bačkim pustarama i oranicama, koji se okuplja na proštenjima i povremeno viđa na vašarima u Subotici, Somboru, Bajmoku, danas je daleko od stvarnosti. Bunjevci i bunjevački Hrvati su danas jedan od najurbanizovanijih etniciteta Srbije. U dvadeset naselja subotičke i somborske opštine, u kojima je koncentrisano 99% Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, u četiri gradska naselja – Bajmoku, Paliću, Subotici i Somboru – živi i razvija se 84% stanovništva bunjevačkog porekla nastanjenog u Vojvodini. U ostalih 16 naselja, sa pretežno ruralnim obeležjima, stanuje samo 16% pripadnika ovog stanovništva (Tabela 3). Prema rezultatima popisa stanovništva Srbije iz 2002. godine, urbanizacija stanovništva je u Republici ukupno, kao i u Vojvodini, dostizala 56% ; opština Subotica je znatno iznad republičkog i pokrajinskog proseka urbanizacije (73%), dok je opština Sombor neznatno ispod pomenutih proseka urbanizacije (53%). 

 

Tabela 3 

 

Urbanizacija donosi rađanje urbanih socijano-ekonomskih struktura u kojima se gube razgraničenja etničkih zajednica. U takvim okolnostima etnogeneza Bunjevaca je prestala da prevashodno zavisi od seoskih-salašarskih zajednica, koje, na tradicionalan način, neguju svoju kulturu i čuvaju svoj etnički identitet. 

Ekonomsko i demografsko iscrpljivanje tradicionalnih ruralnih zajednica, kao posledica agrarno-svojinskih državnih intervencija (agrarna reforma, kolektivizacija, komasacija zemljišta u Vojvodini između 1945. i 1960.) i tehnološko-ekonomskog napretka poljoprivrede, doprinelo je korenitim promenama u ruralnom sektoru bunjevačkog etniciteta u Vojvodini. Rezultati popisa stanovništva Srbije iz 2002. godine pokazuju (Tabela 4) da u dvadeset bunjevačkih naselja severne Bačke poljoprivredno stanovništvo učestvuje sa svega 7,15%, što je za jednu trećinu manji udeo u ukupnom stanovništvu od vojvođanskog proseka.

Tabela 4

 

U okviru ukupnog poljoprivrednog stanovništva dvadeset bunjevačkih naselja, aktivno poljoprivredno stanovništvo, koje obavlja svoje zanimanje, čini 58%, a individualne poljoprivrednike 46% (razliku od 12% čine poljoprivredni radnici zaposleni kod poslodavaca-poljoprivrednika). U ženskom poljoprivrednom stanovništvu svoje zanimanje obavlja samo 20% u čemu 17% u svojstvu individualnog poljoprivrednika (samo 3% zaposlenih kao poljoprivrednih radnica). Izdržavano poljoprivredno stanovništvo u posmatranim bunjevačkim naseljima iznosi 42% (u ženskom stanovništvu 27%) što je na nivou vojvođanskog proseka. Najbrojnija kategorija izdržavanog poljoprivrednog stanovništva čine domaćice (12%) što je za jednu petinu iznad vojvođanskog proseka. Deca predškolskog uzrasta (7%) i učenici osnovne škole (9%) u ovde posmatranom poljoprivrednom stanovništvu zastupljeni su neznatno ispod vojvođanskog proseka, dok su učenici srednjih škola (4%) i studenti (1,5%) zastupljeni u većem procentu od vojvođanskog proseka (učenika srednjih škola ima više za skoro jednu petinu). 

Agrarna struktura, vlasništvo nad zemljištem i posedovanje poljoprivrednog gazdinstva, važni su za razumevanje ruralnih bunjevačkih etničkih zajednica. Na osnovu popisa stanovništva Srbije 2002. godine može se konstatovati da gazdinstvo poseduje 5,29% ukupnog stanovništa dvadeset naselja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, što obuhvata tri četvrtine poljoprivrednog stanovništva ovih naselja, dok jednu četvrtinu (25,69%) čine „bezemljaši“, stanovništvo bez poljoprivrednog gazdinsta. U poređenju sa prosekom Vojvodine, poljoprivredno stanovništvo koje poseduje gazdinstvo u dvadeset posmatranih naselja je znatno manje zastupljeno (na nivou od 67% vojvođanskog proseka). 

Realne društvene, potrošačke i demografsko-reproduktivne jedinice etničkih zajednica predstavljaju domaćinstva koja obuhvataju pojedince ili članove porodice (roditelje bez ili sa decom, pripadnike starijih generacija). Domaćinstva su, osobito u poljoprivrednom stanovništvu, u simbiozi sa gazdinstvom kao svojim proizvođačkim sektorom. Na osnovu rezultata popisa stanovništva Srbije 2002. godine (Tabela 5), može se konstatovati da u dvadeset naselja značajnih za bunjevačku populaciju Vojvodine, ima nešto više od 73 hiljade domaćinstava sa prosečno 2,76 člana po domaćinstvu.

Tabela 5  
 

Među svim domaćinstvima, značajan je udeo samačkih domaćinstava (23%), posebno kod poljoprivrednih domaćinstava koja ne poseduju gazdinstvo (25%). Preko 56% ukupnog broja domaćinstava u posmatranim naseljima, čine ona sa dva, tri ili četiri člana. Brojnija domaćinstva, sa preko pet članova, ne prelaze 10% ukupnog broja domaćinstava. U poređenju sa Vojvodinom, za posmatranih dvadeset naselja karakteristična su domaćinstva sa jednim ili dva člana. Za poljoprivredna domaćinstva, koja poseduju gazdinstvo, karakteristična su ona sa tri ili četiri člana s tim da je takva brojnost ovih domaćinstava iznad vojvođanskog proseka. Domaćinstva sa pet i više članova, bilo da poseduju ili ne poseduju domaćinstvo, u pogledu brojnosti svojih članova su ispod vojvođanskog proseka (zaostaju od 15% do 50%). Ovo zaostajanje, depopulacija domaćinstava u naseljima važnim za vojvođanske Bunjevce i bunjevačke Hrvate, još je izrazitije u poređenju sa Centralnom Srbijom (indeks prosečnog broja članova domaćinstava ukupno je na nivou 91,73, poljoprivrednih domaćinstava sa gazdinstvima na nivou 87,56 a onih bez gazdinstava na nivou 97,31). 

Iz uvida u brojnost domaćinstava u dvadeset naselja važnih za reprodukciju bunjevačkog stanovništva severne Bačke, naziru se neke od karakteristika porodica kao izvora i osnovnog oslonca demografskog procesa ovog stanovništva. Prostu reprodukciju stanovništva obezbeđuje tek 28% domaćinstava a bezmalo 50% ukupnog broja domaćinstava u posmatranih dvadeset naselja (sa jednim ili dva člana) dospelo je u zonu gubljenja potencijala za sopstvenu demografsku reprodukciju. To su domaćinstva u odumiranju. Detaljnija analiza porodica prema tipu i broju dece u pomenutim naseljima potpunije osvetljava ovu zabrinjavajuću demografsku situaciju vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (Tabela 6).

 

Tabela 6  
 

Popisom stanovništva Srbije 2002, godine u dvadeset naselja važnih za opstavak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata utvrđeno je postojanje ukupno 57.769 porodica, od čega 30% porodica bez dece, 34% porodica sa jednim detetom i 30% porodica sa dvoje dece. Preostalih 5 do 6% porodica uspele su da podignu tri ili više potomaka. U 57% porodica sa decom konstatovano je da žive potomci mlađi od 25 godina starosti i to u proseku 1,6 dece po porodici (potomci mlađi od 25 godina osamostalili su se u oko 12% anketiranih porodica). Ovi podaci su neznatno iznad vojvođanskog proseka (102,41), kada je reč o zastupljenosti porodica sa decom do 25 godina starosti, a neznatno su ispod vojvođanskog proseka (96,27), kada je reč o prosečnom broju takve dece po porodici.

Analiza tipa porodice u dvadeset posmatranih naselja, pokazuje da u toj sredini, među ukupno 40.339 porodica, preovlađuju porodice bračnih parova sa decom (77,15% slučajeva), ali su konstatovane takođe krnje porodice majke (18,78%) ili oca (4,07%) sa decom. U poređenju sa vojvođanskim prosekom, u dvadeset relevantnih naselja naglašeno je prisustvo pomenutih krnjih porodica majki sa decom mlađom od 25 godina (indeks 116,04) i otaca sa takvom decom (indeks 111,20). 

Malopre analizirane demografske karakteristike domaćinstava i porodica u naseljima važnim za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, mogu se povezati sa položajem pripadnika tog stanovništva u društvenoj podeli rada i na tržištu rada. Iz činjenice da se većina ovog stanovništva preselila u četiri gradska naselja severne Bačke, proizlazi da poljoprivreda i seoska ekonomija ne zadovoljavaju njegova ekonomska i socijalna očekivanja. Šta se, pak, može konstatovati o mogućnostima koje pripadnicima stanovnoštva bunjevačkog etničkog porekla stoje na raspolaganju u pogledu ekonomske aktivnosti, prvenstveno u četiri gore naznačene gradske sredine u kojima većina traži oslonac svoje ekonomske egzistencije?

 

Tabela 7  
 

Rezultati popisa stanovništva Srbije 2002. godine pokazuju da, u posmatranih dvadeset naselja, ukupno ekonomski aktivno stanovništvo obuhvata 71.150 osoba ili 35,64% ukupnog stanovništva, u čemu žensko aktivno stanovništvo obuhvata 31.168 osoba ili 30% ukupnog ženskog stanovništva (Tabela 7). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, nivo ekonomske aktivnosti ukupnog stanovništva posmatranih dvadeset naselja saobražen je sa odgovarajućim vojvođanskim prosekom (indeks 103) dok je nivo ekonomske aktivnosti ženskog stanovništva dvostruko viši nego u celini Vojvodine (indeks 211). 

Posmatrajući raspored aktivnog stanovništva dvadeset relevantnih naselja, na tri osnovna sektora ekonomije, može se konstatovati da je u primarnom sektoru (proizvodnja sirovina) angažovano 15,44% ukupnog aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje (ukupno žensko aktivno stanovništvo je u ovom sektoru angažovano sa 11,17%), u sekundarnom sektoru (prerađivačka industrija) angažovano je 34,37% ukupnog aktivnog stanovništva (29,18% aktivnog ženskog stanovništva) a u tercijarnom sektoru (usluge, društvene delatnosti) angažovano je 50,19% ukupnog aktivnog stanovništva (59,65% aktivnog ženskog stanovništva). Žensko aktivno stanovništvo je srazmerno više angažovano u delatnosti trgovine (17,33% prema 15,26%), kao i u delatnosti hotela i restorana (5,43% prema 2%), obrazovanja (7,57% prema 4,6%) i zdravstvenog i socijalnog rada (13,56% prema 7,68%). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, angažovanost aktivnog stanovništva odskače u delatnostima zdravstvenog i socijalnog rada (indeks 129), saobraćaja, skladištenja i veza (indeks 144), trgovini i servisnim uslugama (indeks 119), prerađivačkoj industriji (indeks 112), finansijskom posredovanju (indeks 114), ostalim komunalnim, društvenim i ličnim uslugama (indeks 117). 

Ukupni demografski proces i društveno-ekonomske aktivnosti stanovništva dvadeset naselja važnih za opstanak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata dobija izraz u ekonomskoj strukturi ovog stanovništva (Tabela 8). 

Ukupno aktivno stanovništvo u analiziranim naseljima obuhvata 90.704 osobe što čini 45,44% ukupnog stanovništva tih naselja. U momentu popisa stanovništva (31. mart 2002. godine) 68,26% ovog ukupno aktivnog stanovništva obavljalo je zanimanje dok ostalih 31,74% nije bilo uključeno u ekonomski proces. U slučaju ženskog stanovništva, u kategoriju ukupnog aktivnog stanovništva spadalo je 38,22% ukupnog ženskog stanovništva od čega je zanimanje obavljalo 78.25% a van ekonomskog procesa je bilo 21,75% žena. Iz ovim podataka je očigledna disproporcija u nivou aktivnosti ženskog i muškog stanovništva. Od ukupno 95.387 osoba muškog pola, u ukupno aktivno stanovništvo računa se 50.873 osobe ili 53,33%, a od 104.227 osoba ženskog pola u ukupno aktivno stanovništvo računa se 39.831 osoba ili 38,22% (u odnosu na ukupno stanovništvo, u 2002. godini zanimanje je obavljalo 41,92% muškaraca i samo 29,9% žena). Delimično ova rodna disproporcija u ekonomskoj aktivnosti je posledica dužeg životnog veka žena ali se time razlozi diskriminacije žena u ekonomskoj delatnosti ne iscrpljuju. U odnosu na vojvođanski prosek, ove disproporcije su u posmatranih dvadeset naselja nešto izraženije (indeks 104).

 

Tabela 8  
 

U odnosu na vojvođanski prosek, za dvadeset naselja važnih za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, karakteristične su još dve dirpoporcije: veća zastupljenost lica sa ličnim prihodom i manja zastupljenost izdržavanog stanovništva. Lica sa ličnim prihodima (penzioneri, primaoci stipendija, i sl.) u ukupnom stanovništvu analiziranih naselja je 23,2% a u ženskom stanovništvu udeo ove kategorije ekonomski obezbeđenih osoba je 25.74%. Oba ova pokazatelja su u dvadeset posmatranih naselja značajno iznad vojvođanskog proseka (indeksi 115 odnosno 122). Kada je reč o izdržavanom stanovništvu (maloletni članovi porodice, članovi bez prihoda, nezaposleni i sl.) u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja udeo takvih osoba iznosi 31,24% a u ženskom stanovništvu 35,95%. Oba ova pokazatelja su značajno ispod vojvođanskog nivoa (indeksi 90 odnosno 85).

Za posmatranih dvadeset naselja, važnih za razumevanje društveno-ekonomskog položaja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, može se zapaziti kao karakterističan podatak o licima na radu – boravku u inostranstvu do jedne godine (u momentu popisa stanovništva 2002. godine). Podatak o samo 239 lica na radu – boravku u inostranstvu, što iznosi samo 0,12% ukupnog stanovništva, i, u odnosu na vojvođanski prosek rada – boravka u inostranstvu dostiže jedva 73%, upućuje na slabu pokretljivost posmatranog stanovništva i, u daljoj analizi (ne računajući prepreke viznog režima i sl.), na nedovoljnu pripremljenost-obrazovanost za nastup na inostranom, prvenstveno evropskom tržištu rada. Može se zapaziti da na rad u inostranstvo odlaze pojedinci bez članova porodice, što ukazuje na sezonski, privremeni karakter takvih radnih nastojanja, odnosno, na odlazak na rad u inostranstvu neoženjenih-neudatih mlađih osoba. 

Dnevnik studija o prošlosti i budućnosti malih etniciteta u EU

Postavio sam Blog na Word Pressu  http://skender021.wordpress.com/  sa sledećom svrhom.

Mali etniciteti, etničke grupe, “manjine” se nadaju prosperitetu i razvoju u perspektivi evropskih integracija. Očekuju ostvarenje šanse integracije, razvoja svojih kulturnih svojstava i demokratskih potencijala.

Koliko je ova nada utemeljena u stvarnosti evropskih integracija?

Koje naučne koncepcije pružaju razumnu, kritički proverljivu orijentaciju u traganju za realnom vizijom budućnosti malih etniciteta?

U novom Blogu, vodim “zapisnik”, recenzentske beleške, radni dnevnik studija kojima tragam za odgovorima na gore postavljena pitanja.

Ovaj blog nastoji da otkrije širi teorijski okvir za konkretnije studije Bunjevaca.