Akulturacija i etnogeneza Bunjevaca u Mađarskoj

Etnogeneza Bunjevaca u Mađarskoj se može razumeti na osnovu analitičkog okvira koji daje teorija akulturacije.

Akulturacija se može opisati kao proces u kojem dve grupe individua iz različitih kultura bivaju promenjene posle interakcije koja između njih nastaje (Berry, 1997; Redfield, Linton and Herskovits, 1936). No, utvrđeno je da je akulturacija uvek neuravnotežena tako da jedna grupa doživljava veću razmeru promene u poređenju sa drugom (dominantnom grupom) (Berry 1997; Berry, 1990). Takođe, psihološka akulturacija pojedinca, koja se odnosi na psihološku promenu koju on doživljava, može ili ne mora da bude usklađena sa opštom promenom u grupi (Berry, 1997).

Nivo akulturacije se može utvrditi na osnovu nekoliko indikatora: religija, korišćenje jezika, preference u ishrani, prihvatanje praznika i običaja, društveni odnosi i aktivnosti, dužina boravka u lokalnoj zajednici.

U naučnoj literaturi su poznata četiri oblika akulturacije; kriterijumi ovog razlikovanja su – a) odustajanje od sopstvenih običaja i vrednosti i b) intenzitet komuniciranja sa drugom kulturnom-etničkom grupom:

1) Asimilacija – kada članovi jedne etničke-kulturne grupe usvajaju običaje i vrednosti druge (dominantne) grupe i rado komuniciraju, aktivni su u dominantnoj grupi, do mere da asimilovani članovi ne mogu da se razlikuju od članova grupe-asimilatora.

2) Integracija – članovi jedne kulturne-etničke grupe su aktivni članovi druge grupe, rado komuniciraju sa članovima dominantne grupe ali u isto vreme zadržavaju i neguju različiti etnički identitet.

3) Segregacija – neprihvatanje običaja i vrednosti dominantne grupe, čuvanje kulturnih karakteristika tradicionalnog identiteta, uz nerado komuniciranje i aktivnost u dominantnoj grupi.

4) Marginalizacija – zapostavljanje i napuštanje običaja i vrednosti sopstvene kulturne-etničke grupe i istovremeno nerado komuniciranje i aktivnost u dominantnoj grupi.

Oblici akulturacije su rezultat prirode odnosa u društvu. U društvima koja pružaju šansu razvoja, zapošljavanja i sticanja rastućeg dohotka, u kojima nema represivne diskriminacije bilo koje kategorije manjinskih grupa (manje obrazovanih, invalida, etničkih-kulturnih-verskih manjina, žena, mlađih generacija, imigranata, itd.), akulturacija je proces koji vodi integraciji i asimilaciji bez preteranih konflikata i stresa. Takva je društvena klima, na primer, u Kanadi. U društvima sa oskudnim mogućnostima razvoja, sa prikrivenom ili otvorenom diskriminacijom manjinskih grupa – akulturacija poprima represivne oblike podržane od političkih struktura dominantne grupe. Ovaj drugi slučaj odgovara okolnostima ubrzane asimilacije Bunjevaca u Mađarskoj (između dva svetska rata i, delom, u periodu posle 1945 godine).

Priroda akulturacije Bunjevaca u Mađarskoj može se shvatiti na osnovu poređenja sa procesom akulturacije imigranata u Kanadi. Videti izveštaj o rezultatima istraživanja procesa akulturacije migranata u Kanadi: David Walters, Kelli Phythian and Paul Anisef (2007), The Acculturation of Canadian Immigrants: Determinants of Ethnic Identification with the Host Society, The University of Western Ontario Research Data centre, May 2007 Volume 1, Number 2 URL: http://rdc.uwo.ca/Newsletters/May%202007%20Volume%201.pdf

Istraživanje akulturacije kanadskih imigranata (Walters, Pythian i Anisef, 2007) nastojalo je da proveri hipotezu prema kojoj ekonomska i kulturna asimilacija idu ruku pod ruku – da, kako se imigranti postepeno integrišu u radno mesto i počinju da više zarađuju, oni počinju da usvajaju običaje, vrednosti i stavove domaćinske zemlje (host country); zatim, kako se njihove vrednosti i stavovi približavaju vrednostima i stavovima zemlje-domaćina, oni postaju sposobni da eventualno učestvuju u potpunosti u ekonomskom životu.


(Ovde Grafikon Tip identiteta prema godinama nakon migracije)

U Kanadi je bilo potrebno 60 godina da 30% imigranata asimiliše svoj etnički identitet u identitet superetnosa, da se identifikuje kao Kanađanin. U istom vremenskom periodu 10% imigranata je integrisalo svoj identitet prihvativši vrednosti i obeležja Kanađanina uz čuvanje i dalje negovanje svog izvornog etničkog identiteta. Tokom posmatranih 60 godina, udeo imigranata koji svoj identitet nisu asimilovali niti integrisali u kanadski identitet, opao je sa 70% na nešto ispod 50% tj. taj udeo je smanjen za 20%.

Istraživanje Walters, Pythian i Anisef-a obuhvatilo je uzorak zaposlenih imigranata i otkrilo da je skoro jedna šestina (16%) deklarisala Kanađanin kao svoj jedini etnički identitet (klasifikovani su kao asimilovani); samo ispod jedne četvtine (24%) izjasnili su se kao Kanađanin uz drugi etnički identitet (klasifikovani kao integrisani). Većina (61%) nisu naveli Kanađanin kao etnički identitet (klasifikovani su kao ni asimilovani ni integrisani).

Poređenjem ove tri grupe ispitanika, istraživači su utvrdili da dohodak i zaposlenost nemaju poseban uticaj na način na koji imigranti saopštavaju svoj etnički identitet. Ni viši dohodak ni vrsta zaposlenosti nisu doprineli verovatnoći da se oni izjasne kao Kanađani. Ovo istraživanje nije potvrdilo hipotezu o povezanosti ekonomske i kulturne asimilacije, koju pretpostavlja teorijska literatura o akulturaciji.

Naprotiv, osećanja imigranata o pripadnosti povezana su sa socijalno-kulturnim faktorima: religijskom pripadnošću, zapaženom diskriminacijom, vidljivim manjinskim statusom, korišćenjem jezika i sa prijateljima. Asimilacija je više prisutna među imigrantima bez religijske pripadnosti, koji nisu doživeli diskriminaciju, i koji govore zvanični jezik kod kuće. Za takve ispitanike važi da je verovatnije da će izaći na izbore, i da je manje verovatno da će biti okruženi prijateljima iz iste zemlje porekla (iz iste etničke grupe).

Pokazalo se da je vreme bitno. Može da bude neophodno da prođu godine postepenog prilagođavanja novoj zemlji pre nego što imigranti počnu da osećaju da joj pripadaju: ali, sa godinama, ovo osećanje pripadanja izgleda da raste.

Ovo je slika procesa akulturacije u razvijenoj demokratskoj zemlji kakva je Kanada. Šta možemo da zaključimo o procesu akulturacije Bunjevaca (i drugih etničkoh grupa-manjina) u Mađarskoj? Tokom 70 godina (1921-1990) približno 90% Bunjevaca je asimiliralo svoj etnički identitet u nacionalni identitet Mađara. Ne postoje podaci-istraživanja o tome koliki je udeo Bunjevaca koji su svoj identitet integrisali u indetitet dominantne nacionalne grupe s kojom žive poslednjih 70 godina, niti koliko je onih koji žive u segregaciji ili marginalizaciji. Takav proces akulturacije je izraz društveno-ekonomskih i političkih okolnosti koje su opštu klimu u mađarskom društvu činile nepovoljnom za prirodni proces etnogeneze-integracije manjinskih etničkih grupa u identitet superetnosa-Mađara, u čemu i Bunjevaca.

Etnički identitet Bunjevaca

Jubilarni zbornik života i rada SHS 1.XII 1918¬, Izdanje Matice živih i mrtvih SHS
1928, str. 771-773.


Nastanak etničkog identiteta Bunjevaca

Da li su se bački Bunjevci u Bajski trokut doselili kao grupa sa oblikovanim etničkim identitetom?

Sudeći prema etnonimima koje su vlasti, katolička crkva i zatečeno stanovništvo nadevali (Dalmatinci, Morlaci, Iliri, Raci), Bunjevci se nisu ispočetka samorazlikovali pod svojim sadašnjim etnonimom (?). Njih su, verovatno, u prvim decenijama nakon doseljavanja, lokalni – pogotovo gradski stanovnici – tretirali na način kako su Bunjevce Krivog puta i Velebita tretirali Sinjani: kao stočare... Odeća prvobitnih Bunjavaca je morala da bude slična odeći koju rekonstruiše etnografski muzej u Senju (videti radove dr. Milane Černelić). Bogata narodna nošnja Bunjevaca iz 19 veka (bričes-pantalone, čizme sa tvrdim sarama i mamuzama, šešir, bela košulja sa prslukom, itd.) pokazuje uticaj vojničke uniforme koju su Bunjevci-graničari nosili u 17 i 18 veku. (Slično je sa nošnjom srbijanskih seljaka – sa bričes-pantalonama i čajkačom, nasuprot ranijoj nošnji sa čakširama, fesom i sl.).

Ono što je podstaklo etnogenezu Bunjevaca u Bajskom trokutu bila je njihova integracija u carsku-austrijsku armiju kao graničara-militara. Za svoje vojničke zasluge bili su nagrađivani dodelom zemljoposeda, oslobađanjem od dažbina (uz obavezu da se pripreme za vojnu službu o svom kruhu i ruhu). Poseban je uticaj na obrazovanje etničkog identiteta Bunjevaca moralo da izvrši dodeljivanje plemićkih titula i odgovarajućih privilegija (velikih zemljoposeda) za izuzetne vojne zasluge Bunjevcima sa činovima.

Malopre sam upotrebio termin integracija Bunjevaca u carsku-austrijsku armiju. Taj izraz se verovatno odnosio na položaj Bunjevaca do raspuštanja Bačke vojne krajine ali ne na 19 i početak 20 veka. Tretman Bunjevaca – i svih regruta ne-nemačke (i ne-mađarske?) nacionalnosti – u 19 i početkom 20 veka u austro-ugarskoj vojsci je bio diskriminatorski i drastičan. Po kazivanju mog dida-Ivana Valko, nemački oficiri su regrute-Slovene ponižavanjem i kinjenjem dovodili do izbezumljivanja koje se završavalo i samoubistvima. Iz ovog primera se može zaključiti da se etnički identitet Bunjevaca morao intenzivno oblikovati kao mehanizam otpora prisilnoj asimilaciji (germanizaciji, mađarizaciji) i naglom gubitku privilegija koje je ova etnička grupa uživala dok je trajao njen status militara-graničara.

Kriza etnogeneze Bunjevaca

Proces novije etnogeneze Bunjevaca vremenski se podudara (kraj 18 i početak 19 veka) sa nastankom evropskih nacija u savremenom značenju tog pojma.

(Prema P. Geary-u, nakon Napoleonove okupaciji Nemačke 1806 godine, Freiherr vom Stein pruski ministar, potpomognut od strane Velike Britanije, inspirisao je nemačku inteligenciju da organizuje otpor koji se oslanjao na hipetrofiranje patriotizma Nemaca – uspeh tog projekta planirane, ideološko-politički forsirane etnogeneze, rezultirao je procesom koji je tokom 19 i 20 veka doveo do obrazovanja država-nacija, ekspanzije nacionalizma, itd. Videti: Patrick Geary (2007), Mit o nacijama – srednjovekovno poreklo Evrope, Cenzura: Novi Sad, str. 35-46).

Devetnaesti vek je doveo do razvoja struktura (socijalno-ekonomskih, institucionalnih) koje su doprinele razvoju etničkog identiteta Bunjevaca . Taj proces je prekinut, prvo, usled posledica Prvog svetskog rata (pogibija regrutovanih Bunjevaca na istočnom frontu, na primer, dva brata mog dida-Ivana se nisu vratila iz Galicije) i, drugo, povlačenjem državne granice 1921 godine između Mađarske i Kraljevine SHS koja je presekla komunikacije između podeljenih populacija Bunjevaca (videti podatke o Bunjevcima i drugim etničkim grupama koje su pripale Mađarskoj).

(ovde Tabela)

Is navedenih statističkih podataka se zapaža nekoliko važnih karakteristika etničke grupe Bunjevaca uoči pripajanja njihovih naselja Mađarskoj 1921 godine.

1)Bunjevci su identifikovani u Peštanskoj i Bačkoj oblasti (županiji) Mađarske, pored Šokaca (žive pretežno u Baranjskoj i Šomođskoj županiji) i Srba (žive u Peštanskoj, Baranjskoj i Bačkoj županiji) dok su Hrvati identifikovani u Prekodunavskoj Mađarskoj (na zapadu, u Zalskoj županiji i dr.).

2)Bunjevci su etnička grupa čiji pripadnici žive u 20 naselja, od čega u 18 čisto bunjevačkih (ili u kombinaciji sa Mađarima), u Baji u kombinaciji sa Mađarima i Srbima i u Santovu u kombinaciji sa Šokcima, Srbima i Mađarima.

3) Bunjevačka naselja u Mađarskoj sa preko 1000 Bunjevaca: Peštanska županija - Dušnok (2694),  Vancaga (1117), Bačka županija - Baja (1906), Aljmaš (1468), Kaćmar (1375), Gara (1037).

Posle 85 godina života u Mađarskoj (tokom tri generacije), brojnost bunjevačke etničke grupe svela se na 1500 pripadnika. Takav ishod posledica je akulturacije, zanemarivanja sopstvene kulture i uspostavljanja intenzivne komunikacije sa okružujućom kulturom dominantne etničke grupe (Mađara). Kako je taj proces tekao?