Izvor: Словарь понятий и терминов теории этногенеза Л. Н. Гумилева
Составитель - Мичурин В.А. под редакцией Л. Н. Гумилёва
Л. Н. Гумилев. Этносфера: история людей и история природы, М.: Экопрос, 1993, стр. 493-542.
URL: http://gumilevica.kulichki.net/
Za razumevanje činjenica etnogeneze Bunjevaca neophodan je “kompas” – naučna teorija koja uspeva da poveže u smislenu celinu mnoštvo istorijskih i aktuelnih činjenica. Bez naučne teorije – koja nije protivrečna u sebi i koja, istovremeno, omogućuje razjašnjavanje vizije budućnosti – traganje za pokretačkim impulsima i preprekama razvoja Bunjevaca pretvara se u lutanje u moru podataka koje različite ideološke orijentacije tumače svaka u svoju korist.
S tim na umu, nastojao sam poslednjih meseci da nađem naučnu teoriju etnogeneze koja može da posluži kao kompas u sastavljanju i razumevanju Bunjevačkog rodoslova.
Do sada, takvu teoriju našao sam u naučnom opusu Leva Nikolajeviča Gumiljova (L. Gumilev). Ova teorija etnogeneze nastala je na osnovu opširnog istorijskog istraživanja (sličnog istraživanjima O. Špenglera i A. Tojnbija). Gumiljev je svoje ideje razvijao na empirijskom materijalu etničkih grupa Evrope i Azije a u nastojanju da sagleda budućnost etnički šarolikog društva bivšeg SSSR (Ruskog sveta). Pasionalna teorija etnogeneze Gumiljeva naišla je na interesovanje i prihvatanje posle osamostaljivanja etnički utemeljenih država bivšeg SSSR (sve do perestrojke Gorbačova, Gumilev je bio proskribovan, njegovi radovi su kolali kao ilegalne “samizdat” publikacije). Takva istorijska situacija odgovara realnosti društava zapadnog Balkana koja su nastala nakon razlaganja bivše Jugoslavije i koja su suočena sa perspektivom evropskih integracija. Gumiljeva interesuje proces etnogeneze koji vodi ka obrazovanju, razvoju, opadanju i nestanku “superetnosa” – u slučaju društava bivšeg SSSR takav superetnos može da bude Evroazijska zajednica naroda (Evroazijski pokret). Za našu situaciju postavlja se pitanje o perspektivi Evropejstva.
Gumiljevu su upućene kritike na koje naučno rezonovanje o etnogenezi mora da obrati pažnju (sumnja na antisemitizam koji može da nađe oslonac u nekim Gumiljevljevim analizama etnogeneze Hazara u srednjem veku). Pomenute kritike ne mogu da opovrgnu naučni karakter teorije etnogeneze Gumiljeva. Ta teorija – kao i svaka druga – može se uzeti kao polazni naučno-hipotetski okvir za istraživanje etnogeneze Bunjevaca (i drugih etničkih grupa s kojima su Bunjevci sudbinski povezani). Kada neka teorija pokaže da ne uspeva da na smislen način objasni činjenice, neophodna je njena kritika, razvijanje ili konstruisanje nove teorije (traganje za drugačijom teorijom).
U nastavku dajem prikaz ključnog elementa pasionalne teorije etnogeneze L. Gumileva – model faza etnogeneze (u narednim postovima nastrojaću da izložim druge ključne elemente ove teorije, kao i njenu primenu na tumačenje etnogeneze Bunjevaca i drugih etničkih grupa iz njihovog životnog areala).
(Slika)
Faze etnogeneze prema L. Gumilevu
FAZA ETNOGENEZE – ima vremenski okvir stadija procesa etnogeneze, određena je pravcem, brzinom i područjima promene nivoa napona pasioniranosti u etničkom sistemu. Faza etnogeneze se karakteriše:
a) pravcem promene i nivoa aktivnosti etničkog sistema u celini (migracione, demografske, privredne, idejno-političke, vojne, prirodnopreobrazbene);
b) preovlađujućim tipovima pasionera (pasioner – čovek koji se sasvim predaje svojoj pasiji, strasti – Rečnik SH književnog jezika, knj. 4, str.348. Novi Sad, 1971. ) određenog nivoa (ovi nivoi se kolebaju od običnog stremljenja ka blagostanju do požrtvovanja, videti Sliku ), kao i količinom i ulogom subpasionera;
c) jedinstvenim društvenim imperativom ponašanja;
d) stepenom unutrašnje složenosti sistema, koji se karakteriše područjima i pravcem promene količine podsistema (subetnosa);
e) pravcem promene i nivoom otpornosti etničkog sistema.
Osim toga, sve faze etnogeneze imaju posebne, samo njima svojstvene osobine. Tako, faza preloma karakteriše se cepanjem jedinstvenog etničkog polja, faza pomračenja – raspadanjem svih društveih struktura, itd.
FAZA USPONA – faza intenzivnog rasta pasionalnog napona u etničkom sistemu kao posledica pasionalnog impulsa, koji je doveo do pojave tog sistema. Karakteriše se energičnom ekspanzijom ponovo nastalog etnosa, oštrim rastom svih oblika njegove aktivnosti, demografskom eksplozijom, brzim povećanjem broja podsistema etničkog sistema. U fazi poleta formira se nova etnička dominanta i društveni instituti. Za ovi etapu karakteristično je paseističko (paseizam - bekstvo od savremenosti) osećanje vremena, kao i društveni imperativ „Budi onakav, kakav treba da budeš“. Ova formula izražava visoku disciplinu u ponovo nastalom sistemu, gde se krutom regulisanju podvrgava ponašanje članova kolektiva, bračni odnosi, korišćenje životne sredine. Ipak, zahvaljujući formiranju novog stereotipa ponašanja u ovoj etapi, ljudi ova ograničenja prihvataju ne kao teško breme, nego kao neophodan uslov vrednog načina života. Faza uspona počinje od inkubacionog perioda, ispočetka skrivenog, a zatim javnog. Etnosi iz susedstva prihvataju fazu uspona kao stvaranje zajednice ekstremno aktivnih ljudi, koji zastupaju neobične ideale i koji se bore za svoje mesto pod suncem, često na račun suseda. Posle faze uspona dolazi akmatična faza...
AKMATIČKA FAZA – faza etnogeneze, u kojoj pasionalni napon dostiže najviši nivo za dati sistem. Nastupa posle faze uspona. Etnički sistem u ovoj fazi se karakteriše prevlašću pasionera požrtvovanog tipa, najvišim brojem podsistema (subetnosa), ograničenom učestalošću zbivanja etničke istorije. Požrtvovani pasioneri sreću se i u fazi uspona, ali u akmatičkoj fazi kod njih se javlja novi duh (sklonost) - težnja ka maksimalnom potvrđivanju sebe kao ličnosti, a ne samo ka pobedi svog etničkog kolektiva u celini. To znači, da se u akmatičkoj fazi počinje menjati osećanje vremena – pojavljuju se aktualisti. Sve to određuje društveni imperativ akmatičke faze – „Budi samim sobom“. Rast individualizma zajedno sa viškom pasioniranosti često dovodi etnos i stanje koje nazivamo pasionalnim pregrevanjem. Kod pasionalnog pregrevanja višak energije, koja se u fazi uspona trošila na burni rast i ekspanziju, počinje da se troši na unutrašnje sukobe.
FAZA PRELOMA – faza oštrog snižavanja pasionalnog napona posle akmatičke faze, koji vodi cepanju etničkog polja, rastu broja subpasionera, oštrim sukobima u etničkom sistemu. Sve to vodi ka bitnom snižavanju otpornosti sistema u celini i povećanju verovatnoće njegovog raspadanja i destrukcije kao rezultata istiskivanja (negativnog etničkog kontakta i delovanja antisistema).... Na taj način, može se konstatovati, da je prelom – veoma karakteristična etapa u svakoj etnogenezi, koja nastupa približno posle 600 godina nakon njenog početka. Možemo je posmatrati kao „bolest rasta“ etničkog sistema.
INERCIJSKA FAZA (faza inercije) – faza etnogeneze, u kojoj posle faze preloma nastupa izvesno povećanje a potom glatko snižavanje nivoa pasionalnog napona. Karakteriše se učvršćivanjem državne vlasti i društvenih institucija, intenzivnom akumulacijom materijalnih i kulturnih vrednosti, aktivnim preobražavanjem naseljene okoline (pejsaža). Preovlađuje društveni imperativ „Budi onakav, kakav sam ja“, što znači orijentaciju na opšteprihvaćeni obrazac radi podražavanja (često je to uopštena slika, odstupanje od koje društveno mnenje osuđuje - .. ponekada se ovaj imperativ preliva u obožavanje vladara, klanjanje koji – makar samo čisto spoljašnje – postaje obavezan uslov ulaska pojedinca u sistem). Prelaz na inercijsku fazu obično izgleda kao smirivanje i početak stvaralačke delatnosti posle kataklizmi faze preloma. Dakle, u inercionoj fazi vladajući oblik postaje „zlatna sredina“ – zakonu poslušan, radnosposoban čovek. To znači da u etnosu dominiraju harmonični ljudi sa niskim stepenom pasionirasnosti. Ipak zbog prisustva moćnog centralizovanog rukovodstva, koje smiruje unutrašnje sukobe, etnos u inercionoj fazi ostvaruje grandiozni rad, što je korisno za kulturu, ali pogubno za prirodu.... To je u potpunosti objašnjivo: kultura i poredak inercione faze bivaju toliko savršeni, da se savremenicima čine neprolaznim – ljudi ne znaju, da nakon „zlatne jeseni“ dolaze „sumraci“ – faza pomračenja (obskuracije).
FAZA POMRAČENJA (SUMRAKA) - faza etnogeneze, u kojoj pasionerski napon nestaje do ispod homeostatskog nivoa („nultog“) na račun značajnog povećanja broja subpasionera. Etnos postoji na račun materijalnih vrednosti i navika, akumulisanih tokom prethodne inercione faze. Subpasioneri, koji su se namnožili, čine nemogućom svaku konstruktivnu delatnost, tražeći samo jedno – zadovoljavanje svojih nezasitnih potreba. Počinje da dominira imperativ „Budi onakav, kakvi smo mi“ – tj. osuđuje se (a po mogućnosti – uništava) svaki čovek, koji je sačuvao osećanje dužnosti, marljivosti i savesti. Sopstveni imperativ subpasionera je – „Dan je samo moj“ («День, да мой»), što izražava njihovu potpunu nesposobnost za prognoziranje. Kao rezultat, društveni organizam počinje da se raspada: zapravo ozakonjuje se korupcija, širi se kriminal, vojska gubi bojnu sposobnost, na vlast dolaze cinični avanturisti, koji igraju na raspoloženje mase. Počinje depopulacija, brojnost stanovništva se na kraju faze pomračenja značajno smanjuje; delimično ovaj se proces koči na račun priliva predstavnika rubnih i stranih etnosa, koji često počinju da dominiraju društvenim životom. Etnički sistem gubi otpornost i može da postane lak plen više pasioniranih suseda. Faza gašenja prethodi destrukciji etničkog sistema ili njegovom prelasku u stanje etničke homeostaze, pri čemu homeostazu može da dostigne samo neznatan zdravi deo etnosa, koji se sačuvao u „krvavom mraku“ epohe pomračenja.
FAZA REGENERACIJE – moguće obnavljanje etničkog sistema posle faze pomračenja na račun na rubovima areala sačuvane pasionarnosti... Ipak faza regeneracije je – samo kratki blesak aktivnosti uoči završetka procesa etnogeneze. Ona zatim prelazi u memorijsku fazu ... Ponekada se pod terminom „regeneracija“ podrazumeva svaka obnova etničkih struktura posle unutrašnjih kataklizmi i uplitanja spolja.
MEMORIJALNA FAZA – faza etnogeneze bliska etničkoj homeostazi, koja označava završetak tog procesa. U memorijalnoj fazi etnički sistem je već izgubio pasioniranost, ali pojedini njegovi članovi još nastavljaju da čuvaju kulturnu tradiciju prošlosti. Sećanje na herojske dane predaka nastavlja da živi u obliku folklornih priredbi, legendi .... Pojam memorijalna faza takođe je primenljiv na pojedine subetnose, koji su ispali iz osnovnog toka etnogeneze, koji su sebe izolovali s ciljem da konzerviraju svoj način života i pogled na svet ... Prelaz od memorijalne faze na završeni oblik etničke homeostaze ima veoma gladak karakter i izgleda kao postepeno iščezavanje pamćenja o tradiciji prošlosti. Sam pojam „prošlost“ gubi svoj sadržaj, jer preovladava statično osećanje vremena.
