--------------------------------------------------------------------------------------------------
Objavljeno u „Bunjevačkim novinama", Subotica
Godina V Brojevi 47 do 50 Maj-Septembar 2009. godine
Tekst je delimično dopunjen - izvršene su manje ispravke publikovanog teksta.
--------------------------------------------------------------------------------------------------
Uvod
Studija Feher Ištvana sa opominjućim naslovom „U poslednjem minutu“ o teoriji i istoriji narodnosti u Mađarskoj 1945-1990, objavljena 1993. godine u Budimpešti, zaslužuje posebnu pažnju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini (pogledati web-stranicu: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/ Az_utolso_percben/index.htm). Osim što razjašnjava pojmove, čija konfuzija služi instrumentalizaciji „rađanja nacija“, Feherova studija otkriva naličje principa nacionalnih politika, koje su, posle 1945. godine, proklamovale države realnog socijalizma – posebno Republika Mađarska - ali kojih se, u stvarnosti, nisu pridržavale. Ova studija je usredsređena na „poslednje minute“ procesa asimilacije etniciteta (etničkih skupina) u Mađarskoj, čije otkrivanje – po uverenju Fehera – omogućuje borbu za usporavanje i obustavljanje njihove asimilacije u „homogenizovanu“ državu-naciju. Feher tretira nacionalno pitanje kao sferu međunarodnih odnosa a ne samo kao unutrašnje pitanje ljudskih prava, što naglašava dužnost matičnih država-nacija da se bore - na osnovu međunarodnih normi - za svoju narodnost u drugim državama.
U ovom ogledu nastojim da razjasnim glavne komponente bunjevačkog pitanja čija sadržina se može obuhvatiti sa nekoliko sledećih pitanja. Koji su razlozi i kakve su posledice podele bačkih Bunjevaca na nekoliko njihovih evolutivnih modaliteta: na asimilovane bunjevačke Mađare, na bunjevačke Hrvate obuhvaćene procesom homogenizacije hrvatske nacije i na etnicitet-nacionalnost Bunjevaca otvoren procesu integracije u države u kojima žive (Srbija, Madžarska)? Kakve su šanse i šta su prepreke ostvarivanja ove poslednje pomenute strategije razvoja bačkih Bunjevaca?
Prolog bunjevačkog pitanja
Razvoj mađarske nacije je primer homogenizacije moderne države-nacije putem ubrzane asimilacije mnoštva raznorodnih etničkih skupina (Nemaca, Slovaka, Hrvata, Srba, Bunjevaca, Rumuna, Ukrajinaca, Rusina, Grka, Roma i drugih). Početkom 18. veka blizu polovine stanovništva na tlu, na kojem je otpočeo proces formiranja mađarske države-nacije, činili su ne-mađarske etničke skupine. To je realna osnova političkog asimilacionog napora, kojim je stvorena savremena mađarska nacija.
Stvaranje hrvatske i srpske države-nacije, tokom 19. i 20. veka, takođe se odlikuje sličnim procesom homogenizacije, zatečenih raznorodnih etničkih skupina, oko državotvornih nacija Hrvata i Srba. To se odnosi i na druge evropske nacije, i pored istorijskih konstrukcija i mitova o primordijalnom (iskonskom) etničkom ishodištu nacija (videti studije Valerija Tiškova na URL: http://valerytishkov.ru/ cntnt/publikacii3/knigi.html, i Thomas Hyland Eriksena na URL: http://folk.uio.no/ geirthe/ Thematic_index.html).
Izgrađivanje moderne hrvatske nacije, sredinom 19. veka, odvijalo se kao kontrapunkt germanizovanog i mađarizovanog građanskog sloja, u Trojedinoj kraljevini Dalmaciji-Hrvatskoj-Slavoniji, i bunjevačkog etniciteta, koji se razvijao od Like do Hercegovine. Bunjevci su posedovali politički potencijal zahvaljujući viševekovnom misionarskom, duhovnom i kulturnom delovanju franjevačke redodržave Bosne Srebrene i uključivanju u militarne formacije Vojne krajine, suprotstavljene Osmanlijskoj invaziji (uskoci). Oni su dospeli do etno-kulturnog osećanja zajedništva posle duge etape povezivanja raznorodnih skupina Vlaha-polunomadskih stočara (Mauro ili Crni Vlasi, Srbi, Dalmatinci, Bosanci, Iliri, Hrvati, itd.) putem hristijanizacije (privođenje katoličanstvu, prevođenje „šizmatika“, muhamedanaca i bogumila-patarena, etničkih grupa sa predhrišćanskim elementima u svojoj kulturi).
Iz redova ličkih, dalmatinskih i hercegovačkih Bunjevaca, u drugoj polovini 19. veka, regrutovana je elita stvaranja moderne hrvatske nacije (uključujući „oca nacije“ A. Starčevića, videti web-stranicu http://vrilo-mudrosti.hr/razno-povijest.htm#bunjevci). Uspostavljanje hrvatske države-nacije, što korelira sa izdvajanjem i otuđivanjem bunjevačke inteligencije od prostog bunjevačkog puka, etnonim Bunjevci je potisnut i zamenjen nazivom Hrvati. Kao i Bunjevci asimilovani u vladajuće slojeve u Austro-Ugarskoj (plemstvo, klerici), Hrvati bunjevačkog porekla postali su energični faktor u borbi za promociju nastajuće hrvatske nacije.
Ovaj istorijski proces nastajanja Bunjevaca od „Vlaha“ i asimilacije Bunjevaca u hrvatsku naciju, odvijao se u konfrontaciji sa paralelnim procesom rađanja srpske nacije (videti: Holm Zundhausen, Istorija Srbije od 19. do 21. veka, Beograd: Clio, 2008). S obzirom da nacije stvara država (klerikalna, vojna, birokratska inteligencija u periodu proto-nacije tj. etničko-religijskog oblikovanja, kasnije takođe školovano građanstvo – literate, prosvetari, novinari, naučnici - u periodu nacionalizma i „etničke topionice“), realnu osnovu pomenutog istorijskog procesa geneze Bunjevaca u Hrvate, i sličnog procesa obrazovanja Srba, asimilacije niza etničkih skupina .u srpsku naciju, još tokom Osmanske vladavine, činile su strukture Rimokatoličke crkve i Srpske pravoslavne crkve. Proces privlačenja, tokom 17., 18. i početkom 19. veka, raznorodnih skupina „Vlaha“ u etnicitete, koji su od druge polovine 19. i tokom 20. veka, asimilovani u hrvatsku ili srpsku naciju, odvijao se u okolnostima preklapanja interesa i borbe oko prevlasti ovih crkvenih struktura na tlu zapadnog Balkana, koje čini prapostojbinu Bunjevaca. Iz tog antagonističkog procesa proistekao je kasniji antagonizam i isključivost srpskog i hrvatskog etno-nacionalizma.
Razvoj hrvatske države-nacije oslanjao se na tradiciju srednjevekovne Hrvatske države (Trojedine kraljevine) sa njenom viševekovnom simbiozom sa Mađarskom kraljevinom. Malobrojno jezgro izvornog hrvatskog etniciteta, potisnuto na obod Habzburške imperije, bilo je baštinik hrvatske državnosti. Ovo jezgro moglo je da se razvije u modernu nacionalnu državu, uz oslonac na etnicitet Bunjevaca iz područja zapadnog Balkana (Lika, dalmatinska Zagora, zapadna Bosna i Hercegovina, bunjevački naseljenici u Slavoniji), koji je bio formiran sredinom 17. veka („senjski biskup Sebastijan Glavinić (1630-1690) veli da prihvaćaju naziv "Bunjevci", ali da ne trpe da ih se zove Vlasima“). Pod uticajem nastajanja hrvatske nacije, ime Bunjevaca je u njihovoj prapostojbini potiskivano („zagrebački biskup Benko Vinković (1581-1642) kaže da su oni Bunjevci Hrvati i da hoće da ih se broji među Hrvate“) i već početkom 19. veka dobilo je značenje nadimka pripadnika prostog, pastirskog puka. (Oba citata iz URL: http://vrilo-mudrosti.hr/razno-povijest.htm#bunjevci )
Zahvaljujući izolaciji od svoje prapostojbine, bački Bunjevci u opisanom procesu nisu učestvovali. Nasuprot asimilaciji zapadnobalkanskih Bunjevaca u hrvatsku naciju, tokom 18. i 19. veka, etnički identitet bačkih Bunjevaca se razvijao, prvenstveno kao opozicija asimilatorskom nemačkom i mađarskom nacionalizmu. Ovaj razvoj bio je uplivisan procesima stvaranja nacionalnih država Mađara i Srba na tlu Južne Ugarske. Otpor asimilaciji, i težnja ka integraciji kao ravnopravnih sudeonika u političkim zajednicama većinskih, državotvornih etniciteta, s kojima su delili sudbinu, postali su komponente bunjevačkog etničkog identiteta, koji je njihovu socio-kulturnu zajednicu u Bajskom trokutu očuvao do današnjeg dana.
Asimilacija Bunjevaca u Mađarskoj
Pretci bačkih Bunjevaca kolonizovani su u njihov zavičaj – Bajski trokut (područje između gradova Baja-Sombor-Subotica) – pretežno tokom 17. veka, na tada opustelo zemljište izloženo napadima sa teritorije Otomanske imperije. Posle potiskivanja Osmanlija i uspostavljanja kontrole Austrijske carevine nad Bačkom, tokom 18. veka nastavljena je kolonizacija ove teritorije (interes države da obezbedi poreske obveznike i populaciju koja omogućuje regrutaciju vojnika). Do polovine 18. veka, tokom postojanja Vojne granice u Bačkoj (do 1751. godine), oko 98% stanovnika ovog prostora činili su etnički Srbi i Bunjevci i Šokci (Tabela 1). U momentu raspuštanja Vojne granice u Bačko-Bodroškoj županiji moglo je biti oko 82.000 Srba, 28.000 Bunjevaca i Šokaca, 35.000 Mađara i oko 27.000 Nemaca, sveukupno oko 173.000 stanovnika.
Proces kolonizacije južne Ugarske se ubrzano odvijao posle raspuštanja Vojne granice (dio militara graničara Srba i Bunjevaca je odseljen – deo Srba u Rusiju a deo Bunjevaca u Šajkašku, u Srem kao i u slavonsku Posavinu). Ovo iseljavanje je podstaklo Austrijske vlasti da u Bačku kolonizuju Nemce, Slovake i Rusine. Migracije Mađara odvijale su se kao izraz interesa mađarskih zemljoposednika da formiraju klasu bezemljaša-biroša (njihov bezemljaški status rešen je u Vojvodini agrarnom reformom posle 1945. godine).
Uoči Prvog svetskog rata, 1910. godine, stanovništvo Bač-Bodroške županije poraslo je na oko 850.000 osoba, s tim da je udeo Mađara kao pripadnika državotvorne nacije, porastao na oko 45 procenata. Populacija Bačkih Bunjevaca i Šokaca dosegla je u tom trenutku svoj istorijski maksimum od 70.545 osoba (oko 8,3%) (njihova ukupna populacija morala je obuhvatati takođe znatan broj asimilovanih bunjevačkih Mađara – koji se nacionalno izjašnjavaju kao Mađari ali navode da im je maternji jezik bunjevačka ikavica, kasnije, hrvatski jezik).
Posle Prvog svetskog rata, svođenjem Mađarske u njene današnje granice, prema podacima Feher Ištvana, odvijao se ubrzani proces asimilacije manjinskih etniciteta. Od nepunih 12% ukupnog stanovništva Mađarske u 1920. godini, manjinske etničke skupine u ovoj zemlji su posle završetka Drugog svetskog rata, 1949. godine svedene na oko 1,5% a u momentu pada „Berlinskog zida“, 1990. godine, na ispod 0,5%. U periodu između 1920. i 1990. godine ukupno stanovništvo mađarske nacionalnosti poraslo je za oko tri miliona, u čemu je značajan udeo asimilovane etničke populacije.
Sve do druge polovine 19 veka u Bač-Bodroškoj županiji u popisima stanovništva ne pominju se Hrvati kao etnonim; kao ime etničke skupine, oni su evidentirani u Baranjskoj i Zalskoj županiji na jugozapadu i krajnjem zapadu Ugarske (posebno etnička skupina Gradišćanskih Hrvata). Popisom stanovništva iz 1910. godine evidentirano je u Bač-Bodroškoj županiji 1.279 Hrvata.
Tabela 1
Posle 1921. godine iz zvanične evidencije „trianonske“ Mađarske nestali su etnonimi Bunjevci i Šokci a uvedena je nacionalna oznaka Hrvati (reč je o nominalnoj kategorizaciji koja prekim putem briše prisustvo etničke skupine u javnom životu i razvoju društva). (U popisu stanovništva 1920. u Mađarskoj, po osnovu identifikovanja jezika (ikavice) evidentirano je 22.928 Bunjevaca i Šokaca.) Ovaj proces ubrzan je tokom Drugog svetskog rata i, pogotovo, tokom sukoba Mađarske i Jugoslavije u periodu Informbiroa kada su protiv etničkih skupina južnoslovenskog porekla (Srbi, Hrvati) primenjeni mehanizmi političkog pritiska, posebno ukidanje institucija školovanja za ove etnicitete. No, i pored ove surove politike, u jeku antijugoslovenske kampanje režima Rakoši Maćaša, potisnuto osećanje pripadanja bunjevačkoj etničkoj skupini se prilikom popisa 1949. godine pokazalo u odgovorima na pitanje o maternjem jeziku: od 20.123 nominalno izjašnjenih mađarskih Hrvata, 51,9% su naznačili da privatno, u porodici koriste bunjevačko-šokačku ikavicu. (U popisima stanovništva Mađarske iz 1941. i 1949. evidentirani su građani koji koriste bunjevački-šokački jezik. Posle 1949. evidentirano je korišćenje hrvatskog jezika. Videti URL: http://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/Magyarorszagi_nemzetisegek_kotetei/A_magyarorszagi_horvatok_1910_1990/pages/000_konyveszeti_adatok.htm)
Posle demokratizacije (nakon događaja iz 1956. godine) u Mađarskoj se kratkotrajno pokazalo oživljavanje javnog života mađarskih Hrvata ali se, čak i posle demokratskog preloma nakon 1989. godine, i uvođenja institucionalnih oblika manjinske samouprave, tendencija demografsko-etničke revitalizacije pokazala slabom. Prema Dinku Šokčeviću (Videti URL: http://www.horvatok.hu/index.php?id=22&L=1) „po procjenama Hrvata u Mađarskoj ima oko 90 tisuća, iako popisi pučanstva pokazuju znatno manji broj pripadnika hrvatske nacionalnosti“ (u popisu 2006. evidentirano je 29.731 Hrvata). Razlika od 60.000 osoba predstavlja populaciju asimilovanih Hrvata, u čemu verovatno 50% onih koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu kao maternji jezik. Prema proceni Mije Muića u Mađarskoj danas živi 8.500 do 10.000 Bunjevaca: Baja 2.000-2.500, Bacsalmas 500-600, Bacsbokod 150-200, Bacsborsod 50, Bacsszentgyorgy 10, Bacsszolos 20-30, Borota 10-20, Csavoly 150-200, Csikeria 200, Dusnok 200-300 (tu najviše Raci žive, ali ih navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Felsőszentivan 150-200, Gara 600-700, Hercegszanto 200 (tu najviše Šokci i Srbi žive, ali ih navodimo zbog solidarnosti s inicijativom Bunjevaca), Janoshalma 50-80, Katymar 600-700, Kunbaja 20-30, Madaras 40-50, Matetelke 150-200, Melykut 50-80, Rem 20-30, Tatahaza 40-50, Tompa 100-150, Vaskut 100-130”.
Postojanje potisnutog bunjevačkog etniciteta među madžarskim Hrvatima otkriva građanska inicijativa za priznavanje Bunjevaca kao posebne nacionalne manjine, koja je podneta Parlamentu Mađarske 2001. godine. Inicijativa je podržana s oko 1.000 potpisa (Baja 263, Gara telepulesen 201, Katymar 136 ko i do 70 potpisa u naseljima Csavoly, Felsőszentivan, Bacsalmas, Csikeria, Bacsbokod, Matetelke, Vaskut). Ovi potpisi reprezentuju ne manje od trećine ukupne populacije Bunjevaca i Šokaca u Madžarskoj (izvedeno iz gore utvrđene proporcije madžarskih Hrvata koji koriste bunjevačku-šokačku ikavicu). Na osnovu mišljenja Mađarske akademije nauka, Parlament Mađarske nije izglasao prihvatanje ove inicjative (sa 334 protiv, 18 za i 7 uzdržanih glasova poslanika). Prema podacima Mije Muića, koji je bio organizator skupljanja potpisa, ponovljena inicijativa iz 2006. godine podržana je od strane oko 2.000 Bunjevaca: Baja 900, Bacsalmas 60, Bacsbokod 80, Bacsborsod 30, Bacsszentgyorgy 10, Csavoly 30, Csikeria 30, Felsőszentivan 20, Gara 350, Katymar 300, Madaras 20, Matetelke 80, Tatahaza 20 i iz drugih delova Madžarske 100-150. Ni ova inicijativa nije dobila podršku od strane nadležnih institucija Madžarske.
Bunjevci i bunjevački Hrvati u Vojvodini
Učestvovanje bunjevačkih predstavnika (Blaško Rajić) 1918. godine na skupštini u Novom Sadu, na kojoj je doneta odluka o prisajedinjenju Vojvodine (Južne Ugarske) Kraljevini Srbiji, bio je istorijski ishod njihovih očekivanja da će integracija, a ne asimilacija, u novoj državi biti ostvariva perspektiva razvoja.
Nakon formiranja Kraljevine SHS/ Jugoslavije, takva bunjevačka očekivanja nisu se ostvarila. To je izazvalo podvajanje u njihovim redovima. Hrvatska orijentacija među Bunjevcima, podržana rastućim uticajem hrvatskih političkih težnji u Kraljevini SHS (Jugoslaviji), dovela je do političko-nacionalnog izjašnjavanja dela Bunjevaca kao Hrvata (začetak modaliteta bunjevačkih Hrvata u Vojvodini). Jačanje hrvatskog nacionalizma, sa njegovim aspiracijama prema Bačkoj i Sremu, izazvala je oprez kod dela Bunjevaca, koji su ostali privrženi svom bunjevačkom identitetu. Oprez se pokazao opravdan imajući u vidu otvoreni sukob hrvatskog i srpskog nacionalizma tokom Drugog svetskog rata i njihov tinjajući konflikt koji je krajem 20. veka doveo do etničkog čišćenja nad hrvatskim Srbima i u Vojvodini stvorio stanje "krizne zone" na njenoj severnoj granici prema Mađarskoj (videti memoare generala V. Kadijevića).
Ove istorijske okolnosti doprinele su podeli vojvođanskih Bunjevaca na Bunjevce kao etnicitet sa identitetom koga čuvaju bez prihvatanja asimilacije u neku od nacija, koje polažu pravo na njihov zavičaj Bajski trokut, i na Bunjevce evoluirale u hrvatsku naciju sa očuvanim (manje ili više potisnutim) bunjevačkim etničkim identitetom. No, imajući u vidu političku intervenciju države u 1945. godini (dekret o ukidanju bunjevačkog etnonima i bunjevačkih institucija u severnoj Bačkoj), ovakvo izjašnjavanje bunjevačkih Hrvata, kao slobodno samoodređenje, ostaje upitno. Toj upitnosti se može dodati sadejstvo Katoličke crkve sa nacionalnim politikama Mađarske i Hrvatske. U liturgiji ove crkve u Mađarskoj bunjevačka ikavica je potisnuta mađarskim jezikom, s neznatnim izuzecima korišćenja hrvatskog jezika (videti "Hrvatski glasnik", 17. siječnja 2007., izveštaj iz Dušnoka: " Zanimljivo je kako je nekada i u Dušnoku hrvatski bio liturgijski jezik, primjerice, između 1735. i 1835. g. crkveni obredi tekli su isključivo na našem jeziku. Hrvatski je još dugo živio u crkvi, a nakon II. svjetskog rata, zbog bojazni od prisilnog iseljavanja nemađarskoga stanovništva, službenim postaje mađarski. Zavičajni govor i dalje je ostao molitvenim jezikom, rabio se u obitelji i u određenim crkvenim obredima. Nažalost, danas nema redovite nedjeljne mise, ali se rackohrvatska misa služi svake mlade nedjelje, dakle mjesečno jedanput“). U Vojvodini je potiskivanje ikavice nadomešteno hrvatskim standardnim jezikom.
U svetlu opisanih okolnosti mogu se tumačiti podaci o odnosima i karakteristikama Bunjevaca u Vojvodini posle Drugog svetskog rata.
Analiza etničkih promena u Vojvodini posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije) pokazuje, slično Mađarskoj, nastojanje država, kojima je Vojvodina pripadala, da homogenizuju stanovništvo i stvore dominantnu, državotvornu naciju. Između dva svetska rata taj proces je tekao usporeno s obzirom da je na tlu Vojvodine postajalo brojno mađarsko i nemačko stanovništvo, i da su, osim Srba, državotvorni etnicitet predstavljali (pored Slovenaca) Hrvati. Broj Srba u Vojvodini se 1921. godine, u poređenju sa 1910. godinom, povećao za oko 16.000 (optanti iz Mađarske, doseljavanja kolonista-agrarnih interesenata) a broj Hrvata se povećao za preko tri ipo puta (index 359,9) (Đurić, Ćurčić, Kicošev objašnjavaju ovo povećanje izjašnjavanjem Bunjevaca i Šokaca kao Hrvata koji su se ranije deklarisali kao Mađari, uglavnom iz bačkih gradova Subotice, Sombora, Bajmoka a iz interesa očuvanja državne službe. Videti dole navedeni URL).
Tabela 2
Bunjevci u Vojvodini 1921.: Ukupan broj Bunjevaca i Šokaca u Bač-Bodroškoj županiji prema popisu 1910. godine 70.545 minus broj Bunjevaca (9.850) i Šokaca (947) ostalih u Mađarskoj Bačkoj županiji (stanje 1920. posle razgraničenja) 59.748 minus broj Šokaca u vojvođanskom delu Bačke (prema proporciji Šokaca u ukupnoj populaciji Bunjevaca i Šokaca 0,08771 u Bačkoj županiji 1920.). Broj Bunjevaca i Šokaca u Bačkoj županiji u Mađarskoj 1920.: Izvor: Jubilarni zbornik života i rada SHS 1.XII 1918., Izdanje Matice živih i mrtvih SHS 1928., str. 771-773. Broj Bunjevaca u Vojvodini 1921. bi trebalo povećati sa Bunjevcima koji su doseljeni kao optanti (primer Bunjevaca doseljenih u Riđicu, Stanišić). Hrvati 1921. godine stanje 1910. (34.089) plus povećanje za 40.000. Đurić, Ćurčić, Kicošev ovo povećanje objašnjavaju promenom nacionalnog izjašnjavanja ranije mađarizovanih Bunjevaca i Šokaca (delimično i Mađara) „the score of these changes would show that approximately as many Croats declared themselves as Hungarians in the 1910. census“. (prema http://www.rastko.rs/istorija/srbi-balkan/djuric-curcic-kicosev-vojvodina.html).
Prema dva poslednja popisa stanovništva Vojvodine kao pripadnici bunjevačkog etniciteta izjasnilo se 21.236 osoba u 1991. godini, odnosno, 19.776 u 2002. godini. Uzimajući kao orijentaciju proporciju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u opštinama Subotica i Sombor 2002. godine (odnos 1:1,31), u ukupnom broju Hrvata u Vojvodini bunjevački Hrvati činili su 27.735 ili 38,24% u 1991. godini, odnosno, 25.828 ili 45,68% u 2002. godini. Ostali vojvođanski Hrvati (nisu bunjevačkog etničkog porekla) činili su 1991. godine 44.793 osobe a 2002. godine 30.718 osoba. Tendencija opadanja pogađa znatno više Hrvate nego oba bunjevačka etniciteta u Vojvodini; može se očekivati da će se tokom tekuće decenije ova tri etniciteta brojčano izjednačiti. (Broj Hrvata se može smanjiti takođe za nekoliko hiljada osoba u korist onih koji se izjašnjavaju kao Šokci.)
Pristup empirijskom istraživanju bunjevačkog pitanja
Većina manjinskih etničkih skupina u Mađarskoj i Vojvodini zahvaćene su depopulacijom. To je proces koji karakteriše celokupnu populaciju Srbije i Vojvodine, ali ne u istom stepenu kada je reč o pojedinim regionima i etnicitetima. Studija Feher Ištvana „U poslednjem minutu“, na primeru Mađarske, pokazuje povezanost procesa nominalne depopulacije manjinskih etničkih skupina sa njihovom „prirodnom“ asimilacijom u dominirajuću državotvornu naciju. To je glavna sadržina manjinskih etničkih pitanja, kakvo je i Bunjevačko pitanje, koje u ovom ogledu nastojim da razjasnim. No, kako sledeće analize pokazuju, zapažaju se razlike u domašajima i brzini depopulacionih procesa kod pojedinih etničkih i nacionalnih skupina. Za Bunjevce i bunjevačke Hrvate su značajna pitanja: (1) kako njihova depopulacija teče u poređenju sa drugim etnicitetima, i (2) koji od dva etnička modaliteta Bunjevaca, i zašto, su manje ili više otporni prema depopulaciji?
Grafikon 1
Koliko mogu biti verodostojni zaključci o celini stanovništva bunjevačkog etničkog porekla na osnovu ovako izabranog uzorka naselja? Podaci pokazuju da 20 ovih naselja obuhvataju 99,29% Bunjevaca i 83,43% Hrvata iz popisa stanovništva subotičke i somborske opštine 2002. godine. Procenat obuhvaćenih Hrvata je u subotičkoj opštini 99,77% a u somborskoj 49,79%. U somborskoj opštini, osim bunjevačkih Hrvata, kojih je u četiri obuhvaćena naselja 4.036 osoba, znatan je udeo šokačkih Hrvata koji, zajedno sa bunjevačkim Hrvatima, čine po popisu, 8.106 osoba. Ako se ukupno popisano stanovništvo bunjevačkih Hrvata u somborskoj opštini svede na broj utvrđen u četiri navedena naselja, obuhvat Hrvata bunjevačkog etničkog porekla dostiže 99,82%. Reprezentativnost uzorka 20 naselja je, dakle, nesumnjiva: na osnovu podataka iz ovih naselja se može pouzdano zaključivati o vojvođanskim Bunjevcima i bunjevačkim Hrvatima nastanjenim na severu Bačke.
Demografski profil vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata
Analiza demografskog profila stanovništva bunjevačkog etničkog porekla - Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, potvrđuje da se njihov život u većini tradicionalnih bunjevačkih naselja vojvođanskog dela Bajskog trokuta, u poslednjih pet decenija, odvija u sumornoj perspektivi smanjivanja i starenja stanovništva. Prosečna godišnja stopa rasta ukupnog stanovništva u 15 od 20 posmatranih naselja u periodu 1948. do 2002. godine je negativna: ukupno stanovništvo se smanjuje od 0,36 do 1,06 posto godišnje. Povećanje ukupnog stanovništva zapaža se samo u većim gradovima (Subotica, Sombor) i u nekoliko manjih naselja (Palić, Hajdukovo, Aleksa Šantić) u kojima Bunjevci i bunjevački Hrvati čine neznatni udeo stanovništva (2% do 4%). Posmatrajući indeks starenja stanovništva (odnos starijih od 65 godina prema mlađim od 15 godina) samo pet naselja su demografski vitalna (indeks starenja manji od 1) – Bikovo, Donji Tavankut, Đurđin, Kelebija i Subotica. Prosečna starost stanovništva u analiziranim naseljima je oko 41 godine, s tim da je ova starost niža u velikim gradskim naseljima. Oba pokazatelja starenja stanovništva su nepovoljniji u naseljima somborske opštine.
Tabela 2a
U posmatranih 20 naselja tokom poslednjih 50 godina doseljeno je preko 45% (44,33% Tabela 2a) njihovog sadašnjeg stanovništva. U šest naselja doseljeno stanovništvo čini preko 50% čak do 70% (Palić). Doseljavanje do 1960. godine (uključuje kolonizaciju posle 1945. godine) doprinelo je u subotičkoj opštini formiranju 6,09% a u somborskoj 8,91% stanovništva iz 2002. godine u naseljima značajnim za demografiju Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Ovaj relativno mali udeo stanovništva naseljenog u periodu 1948-1960. godine posledica je odseljavanja mlađih naraštaja tog stanovništva u gradove, van pomenute dve opštine, iz Vojvodine, pa i iz Srbije. Poslednji talas migracija između 1991. i 2002. godine doprineo je formiranju oko 17% sadašnjeg stanovništva 20 posmatranih naselja.
Detaljnija analiza migracija stanovništva popisanog 2002. godine u posmatranih dvadeset naselja subotičke i somborske opštine (Tabela 2a), pokazuje da autohtono stanovništvo, osobe koje od rođenja stanuju u istom mestu, obuhvataju 56% ukupnog stanovništva i da dodatnih 13% čine osobe doseljene u naselje sa područja iste opštine. Doseljavanje osoba iz naselja iste opštine, uglavnom u vezi sa urbanizacijom autohtonog stanovništva, zahvatilo je dvadeset posmatranih naselja, važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke, u značajno većem stepenu nego većinu vojvođanskog stanovništva (u poređenju sa vojvođanskim prosekom indeks je 150). Iz podataka Tabele 2a se nazire da se ovaj proces naglašenije odvijao u periodu 1971-1980. godine. Iz ovog podatka proističe da se migracije, koje uspostavljaju kontakt autohtonog stanovništva sa doseljenim stanovništvom različitih kulturnih i etničkih karakteristika, odnose na 44% sadašnjeg stanovništva posmatranih naselja. Kakvi kulturno-etnički efekti na zajednice Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata severne Bačke se mogu nazreti iz podataka o migracijama stanovništva od nastanka Vojvodine?
Poslednji talas migracija, izazvan posledicama rata posle 1991. godine, doprineo je, u posmatranih dvadeset naselja, formiranju blizu 20% njihovog aktuelnog stanovništva. Iz bivših republika SFRJ (prvenstveno Hrvatske i Bosne i Hercegovine) doseljeno je 15% ukupnog stanovništva što predstavlja trećinu osoba koje su uopšte doseljene u posmatrana naselja s tim da je uticaj ovih migracija za 17% ispod vojvođanskog proseka. Doseljavanja iz druge republike-pokrajine (Crne Gore kao druge republike SRJ ili iz AP Kosova i Metohije) obuhvataju 3,5% ukupnog stanovništa ovih naselja s tim da uticaj ovog pravca doseljavanja ne prelazi 50% onoga koji je zabeležen kao vojvođanski prosek.
Posmatrajući dinamiku doseljavanja posle 1940. godine, zapaža se da je ona bila najintenzivnija u periodu 1941-1945 godine (tada je doseljavano prosečno godišnje 4,8% ukupnog doseljenog stanovništva posmatranih naselja iz 2002. godine). Intenzitet doseljavanja se, od vremena kolonizacije iz perioda 1945-1960. (doseljavano prosečno 2,89% godišnje), smanjivao (1961-1970. prosečno godišnje doseljavanih 1,6%, 1971-1980. prosečno godišnje 1,56%, 1981-1990. prosečno godišnje 1,26% ukupno deseljenih), da bi se u periodu 1991-2002. godine prosek godišnjeg doseljavanja popeo na 2,7% ukupno doseljenog stanovništva. Osim u periodu 1971-1980. godine (indeks u poređenju sa Vojvodinom 103), intenzitet doseljavanja u posmatranih dvadeset naselja je bio ispod vojvođanskog proseka.
U kakvom se odnosu analizirane demografske promene nalaze sa etničkim sastavom stanovništva posmatranih 20 naselja? Rezultati analize korelacije (Pearsonovi koeficijenti), otkrivaju snagu i pravac povezanosti glavnih etniciteta koji čine etničko-nacionalnu strukturu zajednice u kojoj se odvija život Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata u Vojvodini. Najsnažniju uzajamnu pozitivnu korelaciju konstatujemo između Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (sa porastom udela Bunjevaca raste takođe udeo Hrvata u ukupnom stanovništvu naselja, i obrnuto, koeficijent korelacije r=0,677 (za sve koeficijente korelacije p manje od 0,005). Između rasporeda Bunjevaca i Mađara i obrnuto, može se konstatovati relativno snažna negativna korelacija r=-0,584 a između bunjevačkih Hrvata i Srba i obrnuto r= -0,511 i Hrvata i Mađara i obrnuto r= -0,510 takođe snažna negativna korelacija. Test korelacije sa Ostalim etnicitetima nisu statistički pouzdani. Ovako utvrđene korelacije upućuju samo na snagu i pravac povezanosti nastanjenosti posmatranih etniciteta ali ne i na kvalitativna svojstva tih povezanosti (to zahteva posebno produbljeno istraživanje).
Test korelacije omogućuje pouzdano zaključivanje o povezanosti posmatranih etniciteta sa nekim od navedenih demografskih pokazatelja za 20 naselja važnih za život i razvoj Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata. Zastupljenost Bunjevaca u ukupnom stanovništvu naselja nalazi se u osrednje snažnoj negativnoj korelaciji sa godišnjom stopom rasta stanovništva r= -0,476, drugim rečima, što je udeo Bunjevaca u stanovništvu naselja veći, tim je negativna godišnja stopa rasta tj. stopa opadanja ukupnog stanovništva naselja veća. Bunjevci doprinose ubrzavanju depopulacije u naseljima u kojima žive. Isto se može reći za Hrvate ali je taj doprinos usporavanju depopulacije posredan, putem smanjivanja indeksa starenja r= -0,562. Srbi u analiziranim naseljima povezani su sa rastućim stopama depopulacije, o čemu svedoči snažna pozitivna korelacija njihovog udela u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja sa indeksom starenja r=0,566. Udeo pripadnika ostalih etniciteta u ukupnom stanovništvu naselja u kojima žive zajedno sa Bunjevcima i bunjevačkim Hrvatima, takođe je povezan sa smanjivanjem depopulacije posredstvom osrednje snažne negativne korelacije sa indeksom starenja r= -0,488. Udeo Mađara u stanovništvu posmatranih 20 naselja se ne može dovesti u odnos korelacije sa demografskim procesima od uticaja na Bunjevce i bunjevačke Hrvate.
Kada je reč o povezanosti etničkog sastava stanovništva 20 analiziranih naselja i migracija stanovništva tokom poslednjih 50 godina, zapaža se osrednje snažna negativna korelacija između udela Bunjevaca i indeksa doseljavanja u pomenuta naselja u periodima 1948. do 2002. godine r= -0,495 i u periodu poslednjih velikih migracija stanovništva 1991. i 2002. godine r= -0,528. Drugim rečima, što je udeo Bunjevaca u naseljima veći, tim je indeks doseljavanja manji i obrnuto, u naseljima sa manjim udelom Bunjevaca doseljavanja su više izražena. Kod bunjevačkih Hrvata, njihova veća zastupljenost u naseljima nalazi se u srednje snažnoj pozitivnoj korelaciji sa procentom autohtonog stanovništva (žive u naselju od rođenja, r=0,485) kao i srednje snažnoj negativnoj korelaciji sa procentom stanovništva doseljenog u poslednjem talasu migracija r= -0,526 kao i istoj takvoj negativnoj korelaciji sa indeksom (brzinom) doseljavanja između 1981. i 1991. r= -0,475 i između 1991. i 2002. godine r= -0,510. Ovi rezultati analize korelacije ukazuju na statičnost i otpornost autohtonog stanovništva bunjevačkih Hrvata prema doseljavanju stanovništva iz drugih sredina. Imajući u vidu podatak o snažnoj pozitivnoj korelaciji udela Srba u ukupnom stanovništvu posmatranih 20 naselja sa procentom doseljenog stanovništva u periodu 1948. do 1960. godine r=0,665, može se konstatovati veća otpornost naselja sa bunjevačkim Hrvatima, u poređenju sa naseljima sa Bunjevcima, prema doseljavanju srpskog stanovništva.
Detaljnija analiza povezanosti relativnog udela etničkih skupina u ukupnom stanovništvu na demografske promene u 20 naselja sa bunjevačkim stanovništvom, izvršena je primenom metoda višestruke linearne regresije. Procenjujući prediktivnu vrednost (pouzdanost predviđanja) udela Bunjevaca, bunjevačkih Hrvata, Srba i ostalih etniciteta u ukupnom stanovništvu ovih naselja (Mađare je statistički postupak formiranja modela povezanosti prediktorskih i kriterijskih varijabli izostavio), konstatovano je da se takva predviđanja mogu vršiti u odnosu na tri demografska pokazatelja. Prvo, na indeks starenja stanovništva ovih naselja pozitivan, povećavajući uticaj se može predvideti ako u ukupnom stanovništvu raste udeo Bunjevaca (beta koeficijent B=0,296) i Srba (B=0,416) a smanjivanje tog koeficijenta ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=-0,400) i Ostalih etniciteta (B=-0,373). Drugo, na udeo doseljenih u periodu 1946. do 1960. godine u naseljima sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=-0,221) i Ostalih etniciteta (B=-0,192) a pozitivan, povećavajući uticaj ako u stanovništvu raste udeo Hrvata (B=0,473) i Srba (B=0,806). Treće, na indeks (brzinu) doseljavanja u periodu 1991. do 2002. godine u naselja sa bunjevačkim stanovništvom, negativan, smanjujući uticaj može se predvideti ako u stanovništvu naselja raste udeo Bunjevaca (B=-0,401), Hrvata (B=-0,538) i Srba (B=-0,155) a pozitivan, povećavajući uticaj ako u stanovništvu raste udeo Ostalih etniciteta (B=0,547).
Prethodna analiza je statistički pouzdana i ona objašnjava 57% varijabiliteta tri statistički izdvojena pokazatelja demografskih procesa u stanovništvu 20 naselja od značaja za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata.
Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca
Obrazovni profil vojvođanskih Bunjevaca, prema popisu stanovništva Srbije 2002. godine, je u velikom neskladu sa neophodnostima savremenog društva znanja na kojem se temelji uspeh pripadnika svake etničke skupine na tržištu rada i u konkurenciji kreativnosti u svim područjima društvene prakse, uključujući posebno nauku, komunikacije (medije) i kontrolu političke i ekonomske moći. Podaci upozoravaju na zaostajanje vojvođanskih Bunjevaca u pogledu nivoa školskog obrazovanja za većinom drugih etniciteta ove Pokrajine, s izuzetkom Mađara, koji su u sličnom položaju.
Osnovno obrazovanje je kod Bunjevaca nadprosečno zastupljeno (28%), kao i kod vojvođanskih Mađara (29,84%); za Vojvodinu je prosek stanovništva sa ovim najnižim nivoom školskog obrazovanja 24,89%. Čak 23% Bunjevaca je sa nepotpunim osnovnim obrazovanjem (4 do 7 razreda osnovne škole); to je znatno iznad proseka ove obrazovne kategorije u Vojvodini (14,37%). U ovoj poslednjoj obrazovnoj kategoriji vojvođanski Hrvati su u povoljnijem položaju (samo 18,55%). Bunjevci su u nepovoljnijem položaju i u obrazovnoj kategoriji srednje obrazovanog stanovništva: ima ih tog nivoa školske spreme 38,66% nasuprot vojvođanskom proseku od 43,93%. U poređenju sa većinskim srpskim stanovništvom (46,6%) Vojvodine Bunjevci, slično kao i Mađari (37,29%), znatno zaostaju. Bunjevci se orijentišu na školovanje u stručnim školama u dvogodišnjem i trogodišnjem trajanju (18,63%). Karakteristično je da su najmanje od svih posmatranih etničkih i nacionalnih skupina Vojvodine Bunjevci orijentisani prema školovanju u gimnazijama (2%). Bunjevci takođe zaostaju u školovanju u srednjim stručnim školama (17,31%). Najnepovoljniji je položaj Bunjevaca u pogledu školovanja na nivou višeg (2,97%) i visokog obrazovanja (2,62%); u ovom poslednjem zaostaju za svim drugim etničkim i nacionalnim skupinama vojvođanskog stanovništva (prosek za Vojvodinu je 5,18%). Školovanje studenata bunjevačkog etničkog porekla u univerzitetskim centrima izvan Vojvodine, prvenstveno u Zagrebu, jedan je od uzroka „odliva mozgova“ koji se izražava u pomenutom zaostajanju Bunjevaca u pogledu stanovništva najvišeg nivoa obrazovanja. Tomislav Žigmanov u studiji Hrvati u Vojvodini danas navodi da se „tijekom petnaestak godina na neki od fakulteta u Hrvatskoj upisalo više od 350 mladih Hrvata iz Vojvodine. Međutim, problem u svezi sa školovanjem na fakultetima u Hrvatskoj je u tome što se relativno mali broj njih vratio u Vojvodinu“ (URL: http://www.zkvh.org.rs/index.php/batina/hrvati-danas/6-hrvati-u-vojvodini-danas?start=6)
Tabela 2b
Kakav je položaj Bunjevaca, kao komponente etničke strukture Vojvodine, u odnosima uspostavljanja opšteg obrazovnog nivoa ove Pokrajine? Uvid u rezultate analize višestruke linearne regresije primenjene na podatke popisa stanovništva Vojvodine po nivou obrazovanja iz 2002. godine omogućuje odgovor na ovo pitanje.
Društveno-ekonomski profil bunjevačkog stanovništva Vojvodine
Stereotip o vojvođanskim Bunjevcima kao “paorskom“ i salašarskom narodu, izgubljenom u nepreglednim bačkim pustarama i oranicama, koji se okuplja na proštenjima i povremeno viđa na vašarima u Subotici, Somboru, Bajmoku, danas je daleko od stvarnosti. Bunjevci i bunjevački Hrvati su danas jedan od najurbanizovanijih etniciteta Srbije. U dvadeset naselja subotičke i somborske opštine, u kojima je koncentrisano 99% Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, u četiri gradska naselja – Bajmoku, Paliću, Subotici i Somboru – živi i razvija se 84% stanovništva bunjevačkog porekla nastanjenog u Vojvodini. U ostalih 16 naselja, sa pretežno ruralnim obeležjima, stanuje samo 16% pripadnika ovog stanovništva (Tabela 3). Prema rezultatima popisa stanovništva Srbije iz 2002. godine, urbanizacija stanovništva je u Republici ukupno, kao i u Vojvodini, dostizala 56% ; opština Subotica je znatno iznad republičkog i pokrajinskog proseka urbanizacije (73%), dok je opština Sombor neznatno ispod pomenutih proseka urbanizacije (53%).
Tabela 3
Urbanizacija donosi rađanje urbanih socijano-ekonomskih struktura u kojima se gube razgraničenja etničkih zajednica. U takvim okolnostima etnogeneza Bunjevaca je prestala da prevashodno zavisi od seoskih-salašarskih zajednica, koje, na tradicionalan način, neguju svoju kulturu i čuvaju svoj etnički identitet.
Ekonomsko i demografsko iscrpljivanje tradicionalnih ruralnih zajednica, kao posledica agrarno-svojinskih državnih intervencija (agrarna reforma, kolektivizacija, komasacija zemljišta u Vojvodini između 1945. i 1960.) i tehnološko-ekonomskog napretka poljoprivrede, doprinelo je korenitim promenama u ruralnom sektoru bunjevačkog etniciteta u Vojvodini. Rezultati popisa stanovništva Srbije iz 2002. godine pokazuju (Tabela 4) da u dvadeset bunjevačkih naselja severne Bačke poljoprivredno stanovništvo učestvuje sa svega 7,15%, što je za jednu trećinu manji udeo u ukupnom stanovništvu od vojvođanskog proseka.
Tabela 4
U okviru ukupnog poljoprivrednog stanovništva dvadeset bunjevačkih naselja, aktivno poljoprivredno stanovništvo, koje obavlja svoje zanimanje, čini 58%, a individualne poljoprivrednike 46% (razliku od 12% čine poljoprivredni radnici zaposleni kod poslodavaca-poljoprivrednika). U ženskom poljoprivrednom stanovništvu svoje zanimanje obavlja samo 20% u čemu 17% u svojstvu individualnog poljoprivrednika (samo 3% zaposlenih kao poljoprivrednih radnica). Izdržavano poljoprivredno stanovništvo u posmatranim bunjevačkim naseljima iznosi 42% (u ženskom stanovništvu 27%) što je na nivou vojvođanskog proseka. Najbrojnija kategorija izdržavanog poljoprivrednog stanovništva čine domaćice (12%) što je za jednu petinu iznad vojvođanskog proseka. Deca predškolskog uzrasta (7%) i učenici osnovne škole (9%) u ovde posmatranom poljoprivrednom stanovništvu zastupljeni su neznatno ispod vojvođanskog proseka, dok su učenici srednjih škola (4%) i studenti (1,5%) zastupljeni u većem procentu od vojvođanskog proseka (učenika srednjih škola ima više za skoro jednu petinu).
Agrarna struktura, vlasništvo nad zemljištem i posedovanje poljoprivrednog gazdinstva, važni su za razumevanje ruralnih bunjevačkih etničkih zajednica. Na osnovu popisa stanovništva Srbije 2002. godine može se konstatovati da gazdinstvo poseduje 5,29% ukupnog stanovništa dvadeset naselja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, što obuhvata tri četvrtine poljoprivrednog stanovništva ovih naselja, dok jednu četvrtinu (25,69%) čine „bezemljaši“, stanovništvo bez poljoprivrednog gazdinsta. U poređenju sa prosekom Vojvodine, poljoprivredno stanovništvo koje poseduje gazdinstvo u dvadeset posmatranih naselja je znatno manje zastupljeno (na nivou od 67% vojvođanskog proseka).
Realne društvene, potrošačke i demografsko-reproduktivne jedinice etničkih zajednica predstavljaju domaćinstva koja obuhvataju pojedince ili članove porodice (roditelje bez ili sa decom, pripadnike starijih generacija). Domaćinstva su, osobito u poljoprivrednom stanovništvu, u simbiozi sa gazdinstvom kao svojim proizvođačkim sektorom. Na osnovu rezultata popisa stanovništva Srbije 2002. godine (Tabela 5), može se konstatovati da u dvadeset naselja značajnih za bunjevačku populaciju Vojvodine, ima nešto više od 73 hiljade domaćinstava sa prosečno 2,76 člana po domaćinstvu.
Među svim domaćinstvima, značajan je udeo samačkih domaćinstava (23%), posebno kod poljoprivrednih domaćinstava koja ne poseduju gazdinstvo (25%). Preko 56% ukupnog broja domaćinstava u posmatranim naseljima, čine ona sa dva, tri ili četiri člana. Brojnija domaćinstva, sa preko pet članova, ne prelaze 10% ukupnog broja domaćinstava. U poređenju sa Vojvodinom, za posmatranih dvadeset naselja karakteristična su domaćinstva sa jednim ili dva člana. Za poljoprivredna domaćinstva, koja poseduju gazdinstvo, karakteristična su ona sa tri ili četiri člana s tim da je takva brojnost ovih domaćinstava iznad vojvođanskog proseka. Domaćinstva sa pet i više članova, bilo da poseduju ili ne poseduju domaćinstvo, u pogledu brojnosti svojih članova su ispod vojvođanskog proseka (zaostaju od 15% do 50%). Ovo zaostajanje, depopulacija domaćinstava u naseljima važnim za vojvođanske Bunjevce i bunjevačke Hrvate, još je izrazitije u poređenju sa Centralnom Srbijom (indeks prosečnog broja članova domaćinstava ukupno je na nivou 91,73, poljoprivrednih domaćinstava sa gazdinstvima na nivou 87,56 a onih bez gazdinstava na nivou 97,31).
Iz uvida u brojnost domaćinstava u dvadeset naselja važnih za reprodukciju bunjevačkog stanovništva severne Bačke, naziru se neke od karakteristika porodica kao izvora i osnovnog oslonca demografskog procesa ovog stanovništva. Prostu reprodukciju stanovništva obezbeđuje tek 28% domaćinstava a bezmalo 50% ukupnog broja domaćinstava u posmatranih dvadeset naselja (sa jednim ili dva člana) dospelo je u zonu gubljenja potencijala za sopstvenu demografsku reprodukciju. To su domaćinstva u odumiranju. Detaljnija analiza porodica prema tipu i broju dece u pomenutim naseljima potpunije osvetljava ovu zabrinjavajuću demografsku situaciju vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata (Tabela 6).
Popisom stanovništva Srbije 2002, godine u dvadeset naselja važnih za opstavak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata utvrđeno je postojanje ukupno 57.769 porodica, od čega 30% porodica bez dece, 34% porodica sa jednim detetom i 30% porodica sa dvoje dece. Preostalih 5 do 6% porodica uspele su da podignu tri ili više potomaka. U 57% porodica sa decom konstatovano je da žive potomci mlađi od 25 godina starosti i to u proseku 1,6 dece po porodici (potomci mlađi od 25 godina osamostalili su se u oko 12% anketiranih porodica). Ovi podaci su neznatno iznad vojvođanskog proseka (102,41), kada je reč o zastupljenosti porodica sa decom do 25 godina starosti, a neznatno su ispod vojvođanskog proseka (96,27), kada je reč o prosečnom broju takve dece po porodici.
Analiza tipa porodice u dvadeset posmatranih naselja, pokazuje da u toj sredini, među ukupno 40.339 porodica, preovlađuju porodice bračnih parova sa decom (77,15% slučajeva), ali su konstatovane takođe krnje porodice majke (18,78%) ili oca (4,07%) sa decom. U poređenju sa vojvođanskim prosekom, u dvadeset relevantnih naselja naglašeno je prisustvo pomenutih krnjih porodica majki sa decom mlađom od 25 godina (indeks 116,04) i otaca sa takvom decom (indeks 111,20).
Malopre analizirane demografske karakteristike domaćinstava i porodica u naseljima važnim za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, mogu se povezati sa položajem pripadnika tog stanovništva u društvenoj podeli rada i na tržištu rada. Iz činjenice da se većina ovog stanovništva preselila u četiri gradska naselja severne Bačke, proizlazi da poljoprivreda i seoska ekonomija ne zadovoljavaju njegova ekonomska i socijalna očekivanja. Šta se, pak, može konstatovati o mogućnostima koje pripadnicima stanovnoštva bunjevačkog etničkog porekla stoje na raspolaganju u pogledu ekonomske aktivnosti, prvenstveno u četiri gore naznačene gradske sredine u kojima većina traži oslonac svoje ekonomske egzistencije?
Rezultati popisa stanovništva Srbije 2002. godine pokazuju da, u posmatranih dvadeset naselja, ukupno ekonomski aktivno stanovništvo obuhvata 71.150 osoba ili 35,64% ukupnog stanovništva, u čemu žensko aktivno stanovništvo obuhvata 31.168 osoba ili 30% ukupnog ženskog stanovništva (Tabela 7). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, nivo ekonomske aktivnosti ukupnog stanovništva posmatranih dvadeset naselja saobražen je sa odgovarajućim vojvođanskim prosekom (indeks 103) dok je nivo ekonomske aktivnosti ženskog stanovništva dvostruko viši nego u celini Vojvodine (indeks 211).
Posmatrajući raspored aktivnog stanovništva dvadeset relevantnih naselja, na tri osnovna sektora ekonomije, može se konstatovati da je u primarnom sektoru (proizvodnja sirovina) angažovano 15,44% ukupnog aktivnog stanovništva koje obavlja zanimanje (ukupno žensko aktivno stanovništvo je u ovom sektoru angažovano sa 11,17%), u sekundarnom sektoru (prerađivačka industrija) angažovano je 34,37% ukupnog aktivnog stanovništva (29,18% aktivnog ženskog stanovništva) a u tercijarnom sektoru (usluge, društvene delatnosti) angažovano je 50,19% ukupnog aktivnog stanovništva (59,65% aktivnog ženskog stanovništva). Žensko aktivno stanovništvo je srazmerno više angažovano u delatnosti trgovine (17,33% prema 15,26%), kao i u delatnosti hotela i restorana (5,43% prema 2%), obrazovanja (7,57% prema 4,6%) i zdravstvenog i socijalnog rada (13,56% prema 7,68%). U poređenju sa vojvođanskim prosecima, angažovanost aktivnog stanovništva odskače u delatnostima zdravstvenog i socijalnog rada (indeks 129), saobraćaja, skladištenja i veza (indeks 144), trgovini i servisnim uslugama (indeks 119), prerađivačkoj industriji (indeks 112), finansijskom posredovanju (indeks 114), ostalim komunalnim, društvenim i ličnim uslugama (indeks 117).
Ukupni demografski proces i društveno-ekonomske aktivnosti stanovništva dvadeset naselja važnih za opstanak i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata dobija izraz u ekonomskoj strukturi ovog stanovništva (Tabela 8).
Ukupno aktivno stanovništvo u analiziranim naseljima obuhvata 90.704 osobe što čini 45,44% ukupnog stanovništva tih naselja. U momentu popisa stanovništva (31. mart 2002. godine) 68,26% ovog ukupno aktivnog stanovništva obavljalo je zanimanje dok ostalih 31,74% nije bilo uključeno u ekonomski proces. U slučaju ženskog stanovništva, u kategoriju ukupnog aktivnog stanovništva spadalo je 38,22% ukupnog ženskog stanovništva od čega je zanimanje obavljalo 78.25% a van ekonomskog procesa je bilo 21,75% žena. Iz ovim podataka je očigledna disproporcija u nivou aktivnosti ženskog i muškog stanovništva. Od ukupno 95.387 osoba muškog pola, u ukupno aktivno stanovništvo računa se 50.873 osobe ili 53,33%, a od 104.227 osoba ženskog pola u ukupno aktivno stanovništvo računa se 39.831 osoba ili 38,22% (u odnosu na ukupno stanovništvo, u 2002. godini zanimanje je obavljalo 41,92% muškaraca i samo 29,9% žena). Delimično ova rodna disproporcija u ekonomskoj aktivnosti je posledica dužeg životnog veka žena ali se time razlozi diskriminacije žena u ekonomskoj delatnosti ne iscrpljuju. U odnosu na vojvođanski prosek, ove disproporcije su u posmatranih dvadeset naselja nešto izraženije (indeks 104).
U odnosu na vojvođanski prosek, za dvadeset naselja važnih za život i razvoj vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, karakteristične su još dve dirpoporcije: veća zastupljenost lica sa ličnim prihodom i manja zastupljenost izdržavanog stanovništva. Lica sa ličnim prihodima (penzioneri, primaoci stipendija, i sl.) u ukupnom stanovništvu analiziranih naselja je 23,2% a u ženskom stanovništvu udeo ove kategorije ekonomski obezbeđenih osoba je 25.74%. Oba ova pokazatelja su u dvadeset posmatranih naselja značajno iznad vojvođanskog proseka (indeksi 115 odnosno 122). Kada je reč o izdržavanom stanovništvu (maloletni članovi porodice, članovi bez prihoda, nezaposleni i sl.) u ukupnom stanovništvu posmatranih naselja udeo takvih osoba iznosi 31,24% a u ženskom stanovništvu 35,95%. Oba ova pokazatelja su značajno ispod vojvođanskog nivoa (indeksi 90 odnosno 85).
Za posmatranih dvadeset naselja, važnih za razumevanje društveno-ekonomskog položaja vojvođanskih Bunjevaca i bunjevačkih Hrvata, može se zapaziti kao karakterističan podatak o licima na radu – boravku u inostranstvu do jedne godine (u momentu popisa stanovništva 2002. godine). Podatak o samo 239 lica na radu – boravku u inostranstvu, što iznosi samo 0,12% ukupnog stanovništva, i, u odnosu na vojvođanski prosek rada – boravka u inostranstvu dostiže jedva 73%, upućuje na slabu pokretljivost posmatranog stanovništva i, u daljoj analizi (ne računajući prepreke viznog režima i sl.), na nedovoljnu pripremljenost-obrazovanost za nastup na inostranom, prvenstveno evropskom tržištu rada. Može se zapaziti da na rad u inostranstvo odlaze pojedinci bez članova porodice, što ukazuje na sezonski, privremeni karakter takvih radnih nastojanja, odnosno, na odlazak na rad u inostranstvu neoženjenih-neudatih mlađih osoba.
